Brandgang

De opstapsteiger ligt aan het einde van de brandgang, waar in vroeger tijden met emmertjes, water uit de gracht werd gehaald, als er in de stad, bijvoorbeeld op de Hof, brand was. Deze emmers werden dan van hand tot hand doorgegeven, via een soort menselijke ketting tot aan de brandhaard. Daarbij ging natuurlijk een groot deel van het water verloren. Veel effect zal deze manier van blussen dan ook niet gehad hebben.

Links, op het pand van Zara, is in 2009 een kunstwerk van Theo van der Hoeven aangebracht met de routes van Waterlijn. Het woord gracht in Lange- en Kortegracht is afgeleid van “graft”, een woord dat in verband staat met “graven”. Deze beide grachten zijn begin 13e eeuw gegraven. Dat bleek tijdens opgravingen in 1999, vóór de bouw van het winkelcentrum “Het Drakennest”. De archeologen hebben uit de loop van de aardlagen afgeleid, dat er sprake was van een gegraven waterloop

2019/02/05 16:23

Vrouw van de boterkelder

Vlak voor de overkluizing zien we rechts een wateruitloop, voorstellende “De vrouw van de boterkelder”. Vroeger moet hier een soort winkel zijn geweest, waar men boter verkocht. (Deze wateruitloop is de eerste die we tegenkomen tijdens de vaart. De uitlopen dienen om het teveel aan regenwater van de straten af te voeren naar de grachten. Dat gebeurt alleen bij zeer zware regenval.

De beeldjes hebben allemaal te maken met de historie van Amersfoort. Ze zijn vervaardigd door de Amersfoortse beeldhouwer Ton Mooy).

2019/02/05 16:23

Nissen onder de overkleizing

De gangen in de wanden onder de brug, die nu dichtgemetseld zijn, gaven vroeger toegang tot opslagkelders van de panden in de Langestraat. Deze toegangen zijn in verband met instortingsgevaar dichtgemetseld. Heel veel vervoer vond vroeger plaats via het water. Dat was vaak gemakkelijker dan het vervoer over de nog niet verharde straten. Later komen we hiervan nog een voorbeeld tegen bij de voormalige bierbrouwerij ”De Kroon”.

De vlinders, die op de dwarsbalk en aan de linkermuur zijn aangebracht, zijn een herinnering aan de vlinderactie van “Waterlijn” in 2001. Toen hebben de schippers bij mensen die een tuin aan de gracht hebben, planten gebracht die vlinders aantrekken, om zo te proberen de vlinderstand in de stad te verhogen.

2019/02/05 16:23

Vismarkt

De vishal op de overkluizing werd in 1657 op deze plaats gebouwd en in 1868 verplaatst naar het Onze Lieve Vrouwe Kerkhof. In 1987 is hij teruggebracht naar de oorspronkelijke plek. De vis werd vanaf de vroegere Zuiderzee via de Eem en de grachten aangevoerd. Onder de vishal zijn de stenen visbanken nog aanwezig. Een op de overkluizing staande espressobar maakt bij mooi weer van deze banken gebruik. Ze dienen dan als tafels.

In de vloer van de vishal zijn tegels aangebracht, waarop een vis is afgebeeld. Alle vissen zwemmen de zelfde richting. Op één na. Grapje van de bedenker

2019/02/05 16:23

Na de overkluizing

De waterafvoer in de kademuur na de overkluizing stelt de zeer jonge Piet Mondriaan voor in zijn kinderwagen. Kijkend over de rand ziet hij tot zijn verbazing dat het voertuig vierkante wielen heeft. Volgens de beeldhouwer zou dat wel eens de aanleiding geweest kunnen zijn voor de vormen die Mondriaan in zijn latere werk gebruikte.

2019/02/05 16:23






Mondriaanhuis

In dit huis is op 7 maart 1872 de beroemde schilder Piet Mondriaan geboren. (Overleden in 1944 in New York).

Zijn vader was hoofd van een christelijke school, die in hetzelfde gebouw was gehuisvest. Nu is in het gebouw een klein museum gevestigd met bijzondere informatie over Mondriaan en zijn tijdgenoten. Ook is het Parijse atelier van Mondriaan hier op ware grootte nagebouwd. Op 8 maart 2017 is het vernieuwde Mondriaanhuis heropend. In de nieuwe audiovisuele intrductiezaal en in de New York zaal wordt het leven en de ontwikkeling van de schilder op een bijzondere wijze gepresenteerd


audiovisuelle introductiezaalNew York





Het telraam aan het hek is het Mondriaan Monument vervaardigd door Frank Halmans (onthuld op 7 maart 2015).


telraam


Mondriaanhuis


2019/02/05 16:23

Geboortehuis Johan van Oldebarnevelt

De steeg links heet de Oldenbarneveltsteeg, genoemd naar de familie Van Oldenbarnevelt. Een bekend lid van deze familie was Johan van Oldenbarnevelt die ergens in Amersfoort is geboren

2019/02/05 16:23

Die ringen brouwerij

Rechts, op de plaats waar nu de huizen met de nummers 15, 17 en 19 staan, op de hoek van de Drieringensteeg en de Kortegracht, heeft de oorspronkelijke bierbrouwerij “De Drie Ringen” gestaan.

In 1989 heeft men aan het Spui een nieuwe bierbrouwerij gesticht met dezelfde naam, als herinnering aan het feit, dat Amersfoort in de middeleeuwen een zeer belangrijke bierstad was.

2019/02/05 16:23

Juffer met het tasje

Juffer met het tasje

Rechts in de kademuur zit de derde waterafvoer, een ”Juffer met tasje”. Deze afbeelding heeft te maken met het feit dat het stuk grond waarop de synagoge staat “Juffersgat” wordt genoemd, naar de beide zusters Drakenburg (Sophia en Emerantia), die de vroegere eigenaressen waren van de grond.

Het gebouwtje op de hoek van de Drieringensteeg draagt de naam “’t Juffersgat” (zie ook synagoge)

2019/02/05 16:23

Synagoge

Rechts, aan de Drieringensteeg, staat de synagoge, gebouwd op een stuk grond dat “Het Juffersgat” heet (zie ook juffer_met_het_tasje). De bouw begon in 1726 en de synagoge werd op 8 februari 1727 in gebruik genomen. De Joodse gemeente betaalde voor het terrein met gebouwen 1.300 gulden.

Deze synagoge is, net als de Portugese Synagoge in Amsterdam, gebouwd met de lengteas zuidoost in de richting van Jeruzalem. Dat andere synagogen niet exact in de richting van Jeruzalem zijn gebouwd, heeft mogelijk te maken met de aanwezigheid van andere gebouwen in de omgeving, die daarvoor een belemmering vormden. Die synagogen zijn oost west gebouwd.

De beide gebouwtjes langs de straat behoorden ook tot de synagoge. In het rechter werden vanaf 1908 (tot 1960) overledenen gewassen. Daarom werden in 1908 de ramen dichtgemetseld. Dit gebouwtje deed ook dienst als “wintersjoel”, als het te koud was om de grote sjoel te verwarmen. Ook werd hier joodse les gegeven aan kinderen.

Achter de synagoge, gezien vanaf de gracht, lag het Mikwe (= ritueel bad). Onlangs is dit bij een verbouwing teruggevonden. De Amersfoortse synagoge is nog steeds in gebruik. De joodse gemeente telt nog zo’n 60 tot 80 actieve leden.

Rechts, net voor de brug, de Jorisbrug, zien we de vierde wateruitloop, een zingende rabbijn voorstellende, met een thorarol in zijn hand.

2019/02/05 16:23




Groot Tinnenburg

nieuw_verhaal_groot_tinnenburg Groot Tinnenburg

Links, net voorbij de brug, staat het huis Groot Tinnenburg. Dit is een versterkt muurhuis, gebouwd in de eerste stadsmuur, waarvan de bouw begonnen is omstreeks 1300, en die op deze plaats heeft gelegen. Het huis Tinnenburg is gebouwd in de 14e eeuw. Het wordt voor het eerst genoemd in een document uit 1414, waarin sprake is van een “hofstede daer tynnenborch op staet ……. en deel uitmakende van de stadsmuur”. (A.van Engelenhoven: Middeleeuwse huizen in Amersfoort, blz. 30 en 31). Vanuit dit huis werd de toegang tot de stad via het water in de gaten gehouden. Aan de rechterkant heeft het huis Rommelenburg gestaan. Waarschijnlijk is hier een waterpoort geweest.

Ovale raampje Het huis Tinnenburg heeft heel dikke muren, wat te zien is aan het ovale raampje, waar het glas wel 50 centimeter naar binnen ligt.

Rode Beuk

In de tuin van het huis staat een 23 meter hoge beuk uit 1900 en heeft een doorsnede van 80 cm. Er wordt wel verteld dat aanzienlijke families als teken van hun welstand, een rode beuk in hun tuin plantten. Men had geld genoeg om de groente elders kopen, want onder zo’n beuk groeit bijna niets.


2019/02/05 16:23

Huis met de paarse ruitjes

Huis met de Paarse Ruitjes

Het huis van Benjamin Cohen. Omstreeks 1775 liet Benjamin Cohen, een rijke joodse tabaks-, graanhandelaar en bankier, die tevens een verdienstelijk amateur-wiskundige was, een aan de Zuidsingel staand huis verbouwen, volgens de toen heersende mode.

Lang heeft men gedacht dat hier een geheel nieuw huis was gebouwd. Echter eind 2015 is er in de National Gallery of Victoria (Australië) een schilderij van Jan Ekels de Oude (1724-1780) ontdekt, waarop het pand vóór de verbouwing staat afgebeeld. Hieruit valt op te maken dat er een verdieping opgezet is en een hardstenen gevel voor geplaatst is. Verder zijn de raampartijen aangepast aan de toen geldende mode.

Het huis staat nu in Amersfoort bekend als het huis met de paarse ruiten. Lang heeft men niet geweten, hoe het zat met die ruiten. Later ontdekte men dat de paarse kleur is ontstaan door inwerking van het licht. In het verleden heeft men getracht zuiver blank glas te maken, met wisselend succes. Eén van de middelen die werden toegevoegd om het glas te ontkleuren was mangaan. Hierdoor verkreeg men een blank glas, dat echter vrij kostbaar was. Glas met mangaan verkleurt echter onder invloed van zonlicht en krijgt dan een paarse kleur. Het gedeelte van de ruiten dat in de sponningen zit, is nog helder. De lichtst gekleurde ruiten, vooral op de eerste verdieping en in de zijgevel te zien, zijn de originele. De donkerpaarse ruitjes zijn probeersels geweest. Wanneer een ruitje brak wilde men dat vervangen door een ander paars ruitje. Men heeft echter de juiste kleur niet kunnen krijgen.

Stadhouder Willem V

In dit huis heeft stadhouder Willem V in 1787 enige tijd gewoond, toen hij Den Haag moest verlaten door moeilijkheden met de Patriotten. Benjamin was intussen weer in Amsterdam gaan wonen en stelde zijn Amersfoortse woning aan de prins ter beschikking. Benjamin was nogal oranjegezind. Hij heeft de stadhouder regelmatig van geld voorzien om zijn leger te kunnen betalen. Bij zijn vertrek uit Amersfoort schonk de prins als dank een portret van zichzelf en een staatsiegewaad van zijn vrouw, Wilhelmina van Pruisen. Van dit kledingstuk heeft men een voorhang gemaakt voor de synagoge. Nu hangt het schilderij in Museum Flehite en de voorhang is daar in depot.

Het huis heeft een plat dak, waarop voor het loofhuttenfeest de loofhut werd gebouwd. Het dak van een loofhut moet gemaakt zijn van producten van de bodem: twijgen, stro, hooi en riet. Los of in de vorm van matten gevlochten. De plaats was zo gekozen, dat men door de dode takken en de bladeren heen de hemel kon zien, dus niet om dichter bij de hemel te zijn. In de tuin zouden levende bomen hun takken boven de loofhut kunnen uitstrekken en dat is niet toegestaan.

Wapen Kardinaal de Jong

Sinds 1843 is het huis in gebruik als klooster voor de Congregatie van de Zusters van Onze Lieve Vrouw van Amersfoort. Het is het enige nog Amersfoort gelegen klooster. Van 1951 tot 1955 heeft kardinaal De Jong hier gewoond. Hij was hier komen wonen omdat hij ziek was. Na zijn overlijden in 1955 heeft men boven de voordeur het wapen van de kardinaal aangebracht. Onder het wapen staat zijn wapenspreuk “Dominus mihi Adjutor” (De Heer is mijn Helper). Het maantje in het wapen komt ook voor in het wapen van de gemeente Ameland, het eiland waar de kardinaal in 1885 in het plaatsje Nes is geboren. Boven het wapen ziet men een bronzen kardinaalshoed met aan weerszijden 15 kwastjes, die de rang van kardinaal aangeven.

Uitbouw Toiletten

Aan de zijgevel van het pand bevinden zich in de uitbouw drie toiletten, waaruit mag blijken, dat Cohen zijn tijd ver vooruit was. (Het personeel dat in het souterrain woonde, moest waarschijnlijk gebruik maken van een toiletvoorziening achter in de tuin). Naast de uitbouw bevinden zich een aantal ogen en een haak in de muur. Er wordt verteld dat zich op deze plaats een bel bevond, waarmee leveranciers hun komst konden aankondigen (Vervoer over water!).

Rechts van de steiger staat een zuil waarop waarschijnlijk een gestileerde tabaksplant staat afgebeeld. Op de overige zuilen staat gestileerde lakense stof.

In de tuin van het klooster staat een amberboom. zie ook amberbomen Hierachter is de kapel zichtbaar.

2019/02/05 16:23

Eerste st. Elisabethziekenhuis

Vanaf het water Straatkant Het eerste Sint Elisabethziekenhuis stond in de Muurhuizen. Het heeft tot begin van de vorige eeuw dienst gedaan. Er konden ongeveer 10 zieken worden opgenomen, die echter niet een besmettelijke ziekte mochten hebben. Het Sint Elisabethziekenhuis is genoemd naar de Heilige Elisabeth van Thüringen, een dochter van een Hongaarse koning, en bekend om haar onbaatzuchtige hulp aan zieken en armen.

Het ziekenhuis is in 1559 gesticht door de Broeders en Zusters van de Heilige Drievuldigheid en in 1577 door de stedelijke overheid erkend. In 1578 werden twee muurhuizen gekocht. nrs 31 en 33. Later werd ook nummer 35 gekocht. In 1907 werd een nieuw ziekenhuis in de Sint Andriesstraat in gebruik genomen. Het gebouw van het eerste ziekenhuis in de Muurhuizen is te herkennen aan het torentje met een scheepje er bovenop, de dierkoppen onder de dakgoot en de handgreep van het tuinhek in de vorm van een slangenkop (esculaap).

Het nieuwe ziekenhuis het Meander Medisch Centrum bevindt zich nu sinds 2013 aan de Maatweg


2019/02/05 16:23

Kloosters Herenstraat

In de Herenstraat stonden twee kloosters, links het Sint Agnietenklooster en rechts, waar nu de gebouwen van het huidige klooster staan het Barbaraklooster. In de kapel van het Agnietenklooster heeft van 1622 tot het eind van deBarbaraklooster 18e eeuw de Latijnse School gezeten, die vanaf begin 17e eeuw gevestigd was aan de Appelmarkt. In de Franse tijd werd het gebouw in beslag genomen voor de legering van Franse en Bataafse troepen. De school verhuisde naar “Armen de Poth”, vermoedelijk naar het daar staande pesthuis. In 1820 ging men weer naar de Herenstraat, maar nu aan de overzijde in het Barbaraklooster.

In 1876 werden de Latijnse scholen vervangen door de gymnasia. Van 1882 tot 1922 zetelde het Amersfoortse gymnasium in een gebouw aan de Westsingel. Het torentje met uurwerk dat nu op de Dieventoren staat, stond oorspronkelijk op de kapel van het Agnietenklooster.

Kapel van St Agnesklooster is in 1860 gesloopt. Dan verhuist het torentje naar de Dieventoren. (bron archief Eemland)

Agnietenklooster


























2019/02/05 16:23

R.K. meisjesschool

Gesloopte Muurhuizen Gevelsteen Omstreeks 1910 werden net voorbij de brug die in het verlengde van de Herenstraat ligt, drie oorspronkelijke muurhuizen gesloopt voor de bouw van een R.K. Meisjes­school van de Congregatie van de Zusters van Onze Lieve Vrouw. Deze school werd gebouwd naar het ontwerp van de architecten H. en W. Kroes. In 1985 is deze school, toen bekend onder de naam MAVO “Muurhuizen” verhuisd naar een buitenwijk van Amersfoort. Het gebouw is daarna in 1988 verkocht om te worden gesloopt ten behoeve van de nieuwbouw van vijf woningen. De gevelsteen die aanvankelijk boven de schooldeur in de Schoutensteeg zat, is nu in de kademuur aangebracht. (Amersfoortse Opstellen blz 89 e.v. L.van Hoorn-Koster: De bouw van een R.-K.Meisjesschool en wat daaraan voorafging)

2019/02/05 16:23

Dieventoren

De Dieventoren, Plompetoren (had destijds een loden dakbedekking), ook wel “Latijntje” genoemd, was een versterkte muurtoren uit de eerste stadsmuur en wordt in 1434 voor het eerst genoemd als gevangenis. Deze heeft tot 1 januari 1889 dienst gedaan. In 1829 werd de gevangenis uitgebreid met de aangrenzende gebouwen. De naam Latijntje heeft te maken met het klokkentorentje, afkomstig van de Latijnse school in de Herenstraat.

Toen men het op het dak van de Dieventoren plaatste, heeft men dit dak eerst geheel moeten verbouwen. Het torenuurwerk is oud. De klok is gegoten door Thomas Both in 1590.De klok van het Latijntje slaat nooit tegelijk met de andere torenklokken in Amersfoort, omdat het verhaal gaat, dat er dan een ramp over de stad zou komen. Bij de restauratie in 1942 heeft men de poort aangebracht.

Gezicht op de Muurhuizen bij de Dieventoren te Amersfoort, door Jan Weissenbruch (voor 1864).




2019/02/05 16:23




Brug bij de dieventoren

Brug uit 1943 De brug bij de Dieventoren lijkt wel heel oud, maar heeft pas in 1942 een smallere brug vervangen. Die lag in het verlengde van “Achter de Kamp”.


2019/02/05 16:23

Kamperbinnenpoort

De Kamperbinnenpoort, vroeger ook wel Viepoort genoemd, is een restant van een poort uit de eerste stadsommuring. Deze poort is niet de echte stadspoort, maar een voorpoort, die gebouwd werd vóór de eigenlijke poort. Deze bestaat niet meer. In 1827 werd de toog van de voorpoort gesloopt. Omstreeks 1930 wilde het stadsbestuur de beide torentjes ook slopen. Hevige protesten van de bevolking beletten dit.

De poort werd zelfs gerestaureerd.

Ook bij de Kamperbinnenpoort was een sprengel, namelijk op de plaats waar nog een uitsparing is in het hekwerk.


2019/02/05 16:23

Snuifmolen

Het pand “De Snuifmolen”, op de hoek van de Kamp en de Weverssingel.Wapen boven deur herinnert aan de tabaksindustrie, die Amersfoort eens had. Strengen samengeperste tabak werden tussen twee stenen tot gruis vermalen in een snuifmolen. Op het huis is als versiering de afbeelding van een snuifmolen aangebracht. De tabak die in de omgeving van Amersfoort werd geteeld was niet van goede kwaliteit dat men er goede sigaren van kon maken. Dus werd hier snuiftabak van gemaakt. Je gebruikte de snuiftabak door een kleine hoeveelheid op de muis van je hand te leggen en het zo door je neus op te snuiven Snuifmolen


2019/02/05 16:23

Wateruitloop Lakenkoopman

Wateruitloop: Laken Koopman

De eerste wateruitloop (gerekend vanaf de Kamperbinnenpoort) is een lakenkoopman die zijn waar toont. Een duidelijke verwijzing naar de Weverssingel en de lakenindustrie die vele Amersfoorters werk heeft geboden tussen het midden van de 15e en het eind van de 18e eeuw. Hierna begon in Nederland de Industriële Revolutie met stoomweefgetouwen en verdween een van de belangrijke industrieën die gedurende 250 jaar vele Amersfoorters aan het werk hielp.

De eerste lakenkoopman in Amersfoort was drapier Joseph Pereira. Hij en zijn collega's werden met open armen door het Amersfoortse stadsbestuur ontvangen. Zij brachten geld en technische kennis mee.


2019/02/05 16:23

Muurhuizen

De huizen aan de linkerkant, waar we al enige tijd langs varen, zijn zogenaamdeVoorbeeld Muurhuizen muurhuizen. Muurhuizen werden gebouwd op de plaats waar de eerste stadsmuur heeft gestaan. Deze werd na 1451 afgebroken, omdat in dat jaar de tweede muur klaar was. Toen de eerste stadsmuur er nog stond was er een dubbele gracht, gescheiden door een aarden wal met stekelstruiken (om het de vijand zo moeilijk mogelijk te maken de stad binnen te komen) Nadat de huizen gebouwd waren werd de binnengracht gedempt, zodat er ruimte voor een tuin vrijkwam Bijna alle muurhuizen staan met een brede voorgevel naar de straat gericht, omdat men weinig ruimte had om ver naar achteren door te bouwen. Muurhuizen zijn dan ook zeer ondiep, maar wel heel breed. Hier is ook heel goed te zien, dat muurhuizen dwars gebouwd werden. Trapgevels zie je dan ook soms aan de zijkant van de huizen. De voorgevel staat op de fundamenten van de eerste muur.


2019/02/05 16:23

Wateruitloop vechtende kerels

Wateruitloop: Vechtende Kerels

Op de tweede wateruitloop, vlak bij de Blauwe brug, staan twee vechtende kerels. Deze afbeelding verwijst naar Café Dancing Bakhuys dat vroeger op de hoek van de Spieringsteeg t.o. de Blauwe brug was gevestigd en waar regelmatig werd geknokt


2019/02/05 16:23

Huisnummer 177

Theekoepel Nr. 177 vanaf de Waterkant

Huis nummer 177 is heel bijzonder. Het is in 1939 als bouwval gekocht door de familie Schaap, die er na 15 jaar arbeid weer een pronkstuk van heeft gemaakt. Boven de schoorsteen staat te lezen:

Niet hij die luchtkastelen bouwt,
Komt aan een eigen huis,
Maar hij die zelf de stenen sjouwt,
Al is het maar voor een kluis.


In het water van de gracht spiegelt zich een theekoepel, die wel verdwaald lijkt te zijn vanuit de Vechtstreek. Deze theekoepel behoort ook bij huis 177. Dit merkwaardige bouwsel is gebouwd door een vroegere bewoner, Diederik Schagen, secretaris van de stad Amersfoort van 1715 tot 1751. Hij gaf het de naam: “1735. Mr. Diederik Schagen Coepel.” Ook dit koepeltje werd door de familie Schaap gerestaureerd. In het trapje naar het water is een oude grafsteen verwerkt


2019/02/05 16:23

Huisnummer 179

Naast nummer 177 staat het huis met nummer 179. Tijdens de restauratiewerkzaamheden kwamen allerlei interessante zaken aan het licht:

  • De voorgevel van het huis rust op de fundering van de eerste stadsmuur van Amersfoort, die gebouwd werd tussen ongeveer 1300 en 1366.
  • Men ontdekte dat in de fundering een opening moet zijn geweest, die mogelijk een klein poortje (vluchtpoortje?) is geweest.
  • Ook ontdekte men dat het leefniveau vroeger lager moet zijn geweest, getuige een gevonden stookplaats, die veel lager lag dan het huidige leefniveau.

Voorts trof men een prachtig bewaard gebleven middeleeuwse beerput aan, waarin zich allerlei restanten bevonden van huishoudelijke artikelen uit die tijd.




2019/02/05 16:23

Klunen

Zowel vanaf de Weverssingel als vanaf het Havik gaat de route door de Muurhuizen.

2019/04/02 13:34 · berth

De stad van Cahen

De Stad van Cahen. Een opvallend en veelbesproken bouwwerk van de Stad van Cahen hand van architect Abel Cahen. Bejubeld en verguisd hield het jarenlang zijn poorten gesloten voor het grote publiek. Slechts weinigen weten daarom dat achter de façade van witte betonstenen een architectonisch hoogstandje schuilgaat met de charmes van een Noord-Afrikaanse kashba.

Aanvankelijk bood het gebouw onderdak aan het ROB, dat inmiddels is opgegaan in de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Nu worden de verschillende ruimtes in het gebouw, dat de “Stad van Cahen “heet, verhuurd. Er zijn wisselende tentoonstellingen en activiteiten.

Stad van Cahen

Stad van Cahen


2019/02/05 16:23




Het eindje van de wereld

Het gebied rechts, tegenover Lavendelstraat en Papenhofstede, wordt wel “Het eindje van de wereld” genoemd, mogelijk omdat in het klooster dat hier stond, ongeneeslijk zieken werden verzorgd. De wasplaats van deSpoelsteiger nonnen en de schoorsteen van de bakkerij zijn gespaard gebleven.

Let op de Spoelsteiger bij het water waar de nonnen de was of afwas deden daar zitten hartvormige gaatjes in. Deze gaten zorgden ervoor dat de nonnen vanaf de andere walkant niet gezien konden worden. Maar de nonnen konden wel door de gaatjes naar buiten kijken.


2019/02/05 16:23

Twee huisjes met trapgevel

Links twee huisjes met trapgevel, waarvan het linker altijd een winkelpand Havik is geweest. De houten luiken, die aan de gevel hangen, deden in horizontale stand dienst als etalage. Het rechter huisje is scheefgezakt.

Er wordt verteld dat dit huisje gebouwd is op de plaats waar vroeger een weggetje gelopen heeft. Toen dit niet meer nodig was, zou men bij de bouw van het huis de zijmuren van de beide buurhuizen gebruikt hebben. Door verschillende werking van die muren zou het huis scheefgezakt zijn.

Bij de restauratie heeft men het scheve karakter gehandhaafd. De houten panelen met de kleine ruitjes op de eerste etage zouden kunnen wijzen op het heffen van “glasbelasting”. Glas was een duur materiaal. Wie veel glas in zijn gevel had, kon dus ook veel belasting betalen. Soms metselde men dan één of meer ramen dicht. Hier heeft men op een andere manier het belastingprobleem proberen op te lossen.


2019/04/02 14:06 · berth

De Voorde

Op de plaats waar nu de brug ligt, heeft mogelijk de (een?) voorde gelegen, waaraan Amersfoort zijn naam heeft ontleend. Een voorde is een doorwaadbare plaats door een “ammers” (= stromend water).

Tegenover de steiger zit in de kademuur een plaquette gemaakt door Ton Mooy. De afbeelding verwijst naar de voorde die hier mogelijk gelegen heeft. Het kunstwerk is een geschenk van Gilde Amersfoort ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum in 2014 van deze organisatie.




2019/04/11 15:37 · berth

Het Havik

Het water waarop nu gevaren wordt en de straten aan beide zijden daarvan heten het Havik. Dit was oorspronkelijk de binnenhaven van Amersfoort. De naam is mogelijk een samentrekking van “Havenwijk”. Een andere mening is, dat de naam betekent “bocht in de Ha”, waarbij Ha dan een oude naam zou zijn voor de Eem. “Vic” betekent “bocht”. (Denk ook aan Reykjavik, dat in een bocht van de zeekust ligt.)


2019/02/05 16:23

Oude koopmanswoning

1664 Links de gevel van een oude koopmanswoning. Let op het jaartal in de gevel (1664). Thans is hier Galerie 1664 gevestigd.




2019/02/05 16:23

Havik 20

Rechts staat het enige huis in Amersfoort, dat naast een huisnummer in gewone cijfers er ook een heeft in Romeinse cijfers (XX). Sommige buurtbewoners noemden dit huis wel het “ConneXXionhuis”. De bewoner heeft het bordje met gewone cijfers weer aangebracht omdat er alleen post bezorgd wordt bij een huis met een ‘normaal’ nummer.

Dit huis komt al voor op een plattegrond van Amersfoort in 1557. Deze plattegrond werd getekend door de cartograaf Jacob van Deventer. Jacob van Deventer kwam uit Mechelen. Als cartograaf tekende hij meer plattegronden van steden in die tijd in opdracht van de Spaanse Koning Floris II. De Spaanse Koning wilde gaarne weten waar de straten en huizen zich bevonden indien hij deze steden wilde belegeren.


2019/02/05 16:23

VOC Huizen

Links de zogenaamde V.O.C.-huizen. In het linkerhuis (Deshima) heeft een meneer gewoond, die zeer geboeid was door de historie van de V.O.C. Vandaar mogelijk de naam. Deshima was een Nederlandse handelspost op een kunstmatig eiland voor de kust van Japan, diende ruim 200 jaar als de enige Westerse toegangspoort tot het land van de rijzende zon, Japan.

Let op de windwijzer, die een Oost-Indiëvaarder voorstelt.

Het rechter huis heet Brielle; de vrouw van de toenmalige eigenaar kwam uit Brielle. (Zie voor een uitgebreide beschrijving: Cor van den Braber: Geveltekens Amersfoort, blz. 46 t/m 48)


2019/02/05 16:23

De Heksenbrug

Kleine Kerkje De Heksenbrug. Er wordt verteld dat op deze plaats vrouwen die van hekserij werden verdacht, in het water werden gegooid, om te onderzoeken of ze bleven drijven. Als dat het geval was, waren ze “te licht bevonden” en waren ze dus ook in staat op een bezemsteel door de lucht te vliegen. Het was heel begrijpelijk, dat vele vrouwen bleven drijven, want door het grote aantal rokken dat ze droegen, bleef onder die kledingstukken een luchtbel zitten. Er wordt verteld, dat sommige vrouwen stenen in hun rokken naaiden, om vooral maar niet te blijven drijven en zo schande over hun familie te brengen. Het is overigens twijfelachtig of de “waterproef” hier heeft plaatsgevonden. Bepaalde bronnen vermelden dat van hekserij verdachte personen naar Utrecht werden gebracht om daar aan de waterproef onderworpen te worden. Ons verhaal is echter te mooi om het zomaar terzijde te schuiven.

Links Havik

Links onder de Heksenbrug door zien we het Havik. Dit was oorspronkelijk de binnenhaven van Amersfoort. De naam is mogelijk een samentrekking van “Havenwijk”. Een andere mening is, dat de naam betekent “bocht in de Ha”, waarbij Ha dan een oude naam zou zijn voor de Eem. Het Havik is namelijk een meander van de Eem.


2019/02/05 16:23

Sint Aegtenkapel

St. Aegtenkapel De Sint Aegtenkapel, gebouwd in 1410, is een overblijfsel van een klooster dat achter de kapel stond. Het klooster is in 1579 verdwenen. De kapel was oorspronkelijk een dubbelkerk. Boven was een soort balkon, waar de nonnen uit het klooster plaatsnamen, terwijl het “gewone volk” beneden dezelfde mis kon bijwonen, zonder dat het de nonnen kon aanschouwen.

Later heeft de kapel diverse andere functies gehad: turfpakhuis, bombazijn- en tabaksdepot, bibliotheek voor militairen en veilinghuis. Van 1969 tot 1972 is de kapel gerestaureerd. Nu is de bovenkapel ingericht als muziekzaal voor kamermuziekconcerten.

2019/02/05 16:23

Museum Flehite

Museum Flehite

Het Museum Flehite is sinds 1898 gehuisvest in drie muurhuizen. De gevel is toen door architect H.Kroes in Neo-Hollandse Renaissancestijl uitgevoerd, waarbij twee uitbouwtjes aan de singelkant werden aangebracht. Het gebouw geeft de indruk uit de 17de eeuw te stammen. Flehite was de naam van de gouw (=soort provincie) uit de tijd van Karel de Grote, waarin Amersfoort lag. De betekenis van de naam is niet helemaal duidelijk. “Fle” zou “water” kunnen betekenen (Denk aan Flevoland). De naam luidde aanvankelijk “Flethite”, maar bij het overschrijven van een document heeft eens een ambtenaar de “t” vergeten.

Flehite

2019/02/05 16:23




Croontjesbrug

Zicht Koppelpoort Hoe heet de brug ook alweer Croontjesbrug
Links de Croontjesbrug, in 1994 gebouwd naar een hedendaags ontwerp geïnspireerd door een afbeelding van de eerste brug (gebouwd in 1654). Deze eerste brug is vermoedelijk (mede) ontworpen door Jacob van Campen, die bekend is geworden door de bouw van het stadhuis op de Dam in Amsterdam, het huidige koninklijk paleis. Van Campen, die in 1626 van zijn moeder het landgoed Randenbroek erfde en toen in Amersfoort kwam wonen, ligt in de Sint Joriskerk op de Hof begraven. De naam “Croontjesbrug” staat in verband met de vroegere naam van het op de hoek gelegen café-restaurant. Overigens heette het café omstreeks 1900 “De Turfton”. Hier konden de Amersfoorters hun turven kopen.

Onder de brug door kijkend is, voorbij het sluisje, de Koppelpoort te zien, een uniek bouwwerk. Het is namelijk de enige gecombineerde land- en waterpoort in Nederland.

2019/02/05 16:23




Beiaardschool

Onder de Croontjesbrug door, rechts op de nummers 9 en 11 staan twee huizen, waarin de Nederlandse Beiaardschool sinds 1978 gevestigd is. De school is opgericht in 1953 en was aanvankelijk gevestigd in de Plompe- of Dieventoren. Het is een HBO-opleiding van de Hogeschool Utrecht. Het oefencarillon van deze school hangt in het Belgenmonument bij de Stichtse Rotonde. De leerlingen doen examen op het carillon van de OLV toren. Op dit niveau is er nog zo’n school in Mechelen België.

De Nederlandse Beiaardschool is opgericht in 1953 in Amersfoort. Sinds de oprichting in 1953, hebben meer dan 250 studenten hier gestudeerd; bijna de helft daarvan uit het buitenland.

Ze zijn verantwoordelijk voor het overgrote deel van de 182 carillons in Nederland, en bekleden functies in vele andere delen van de wereld. Het is de enige plaats ter wereld waar het vak Beiaard wordt gegeven tot op het hoogste niveau, dat van Master of Music.

Alle aspecten van het onderwijs aan de Nederlandse Beiaardschool zijn internationaal geörienteerd. De Nederlandse Beiaardschool (NBS) maakt sinds 1985 deel uit van HKU Utrechts Conservatorium.


Belgenmonument




2019/02/05 16:23

Nieuwe brouwerij de drie ringen

Iets verderop links de bierbrouwerij “De Drie Ringen”, de enige Amersfoortse bierbrouwerij. De oorspronkelijke brouwerij van deze naam stond in de binnenstad Drie ringen brouwerij

2019/02/05 16:23

't Zand

Begin straat 't Zand

De straat links heet ’t Zand. Deze straat was oorspronkelijk een deel van de eerste stadsgracht. In de zeventiende eeuw heeft men dit gedeelte gedempt met zand, om zo de boeren uit de omgeving de gelegenheid te geven hun karren te parkeren, waarmee ze producten naar de stad brachten.

2019/02/05 16:23

Ketelaarsbrug

Wateruitloop Doodgraver

De Ketelaarsbrug. De betekenis van de naam van deze brug is onduidelijk.

Direct achter de Ketelaarsbrug bevindt zich rechts een wateruitloop een doodgraver voorstellende, die een model van een doodkist toont. Dit beeldje verwijst naar het gebouwtje even verderop rechts, dat “De Doodkist” werd genoemd.











2019/02/05 16:23

Het kleine kerkje

Kleine Kerkje

Het Kleine Kerkje. (dus niet het witte kerkje!) Dit witte gebouwtje was vroeger een café, waar de zangers van de Elleboogkerk“ tijdens de -vaak zeer lange- preek van de priester een biertje kwamen drinken, wat natuurlijk niet mocht en waaraan een eind werd gemaakt, toen dat ontdekt werd.

2019/02/05 16:23




Elleboog kerk

Elleboogkerk

De Elleboogkerk, die officieel de naam droeg van “Kerk van Onze - Lieve - Vrouw ten Hemelopneming” is sinds de zestiger jaren van de 20ste eeuw niet meer als kerk in gebruik.

In het gebouw was, tot de brand op 22 oktober 2007, een museum gevestigd waar werken van de Amersfoortse kunstenaar Armando werden geëxposeerd. De Armando collectie is vanaf 2013 gevestigd in Museum Oud Amelisweerd (tussen Utrecht en Bunnik). Elleboogkerk

Welwater

Het water dat uit de pijp links komt is afkomstig van een wel. Deze wel bevindt zich in de straat “Vijver 7 tot 11”. Het water van wellen werd gebruikt voor het reinigen van de apparatuur, waarmee bier werd gebrouwen. Het water voor het bier zelf werd uit de grachten gehaald.

Welwater is een vorm van water dat vanzelf naar de oppervlakte welt. Het is afkomstig uit grondwater. Dat vele honderden jaren als regenwater in de Gelderse Vallei en de Utrechtse Heuvelrug is gevallen. En dat er al die tijd over kan doen om de 9 meter hoogte verschil tussen Amersfoort en de Geldersevallei en Utrechtse Heuvelrug te overbruggen.


2019/02/05 16:23

Eerste stadhuis Amersfoort

Tegenover de Elleboogkerk stond -volgens sommigen- het eerste stadhuis van Amersfoort in de Krommestraat, in de Middeleeuwen de hoofdstraat, dicht bij het Havik, waar de binnenhaven van de stad was. Het wordt genoemd in een document van 1396 en heeft dienst gedaan tot 1536, toen het stadhuis op de Hof in gebruik werd genomen.


2019/02/05 16:23

Bierbrouwerij de Lelie

Voorheen Brouwerij De Lelie

Op nummer 31 was vroeger gevestigd de bierbrouwerij “De Lelie”. Op het luik links van de voordeur is een Franse lelie te zien, terwijl achter dat luik een blauwe steen is ingemetseld, waarop dezelfde lelie staat.

Wateruitloop Laaf en Loos

Dit gedeelte van de Langegracht wordt ook wel de “Biergracht” genoemd omdat langs deze gracht veel bierbrouwerijen stonden. De wateruitloop “Drinkgelag” verwijst hiernaar.

Tot in de 17e eeuw was het bierbrouwersgilde het aanzienlijkste gilde van de stad. In 1614 werd door het brouwersgilde aan de Sint Joriskerk een gebrandschilderd raam aangeboden, waarop een versje stond, waaruit bleek dat de stad in de 16e en 17e eeuw in totaal ca. 350 brouwers had geteld (en niet, zoals wel eens wordt gezegd “brouwerijen” . Dat zou ook wel wat veel geweest zijn op een bevolking van ongeveer 5.000 zielen). Het gedichtje luidde:

Men sag wel eer in 't Amersfoortsche dal
Drie honderd en vijftig Brouwers leven
Maar die daar nu nog zijn in 't getal
Die hebben dit Glas alhier gegeven


Het genoemde raam is in 1795 verwijderd. Met zoveel brouwers zal er dus ook wel een groot aantal brouwerijen zijn geweest. Dat waren kleine bedrijfjes, huisbrouwerijtjes, die alleen maar bier maakten voor de eigen straat, buurt of familie. Toch is er ook Amersfoorts bier uitgevoerd, omdat de kwaliteit en de smaak bijzonder goed waren. In de 14de eeuw werd bier uitgevoerd naar Holland (o.a. Amsterdam), Gelre en zelfs Friesland. Dat in Amersfoort zoveel bier gebrouwen werd, heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat het water hier zeer geschikt was om er bier van te maken. Via putstoelen, een soort hijsinstallaties, haalde men het water uit het midden van de gracht, waarna het via houten goten naar de brouwerijen werd gevoerd. Ook zal wel gebruik gemaakt zijn van welwater. Amersfoort kent talrijke bronnen. Veel van de bierbrouwerijen lagen langs de Korte- en Langegracht. De ligging aan het water was praktisch voor de aanvoer van grondstoffen en de afvoer van het bier.

N.B. Op dit deel van de gracht heeft men een mooi gezicht op het bovenste gedeelte van de Onze-Lieve-Vrouwetoren en kan de anekdote van het Kindje Jezus op de arm van Maria worden verteld.

2019/02/05 16:23

Wateruitloop de posthoornblazer

Posthoorn blazer

De wateruitloop rechts, een posthoornblazer voorstellende, verwijst naar de brouwerij “De Posthoorn”, die op het adres Langegracht 23 gestaan heeft. Hoewel de naam dit zou suggereren was dit NIET de halteplaats van de postkoets!

2019/02/05 16:23

Wateruitloop de Eenhoorn

de Eenhoorn

De wateruitloop rechts stelt een maagd met een eenhoorn voor. Deze afbeelding is een verwijzing naar de vroegere brouwerij “De Eenhoorn”, die met de verderop links staande brouwerij “De Kroon” een dubbelbrouwerij vormde.

Een eenhoorn was een wit paard met gespleten hoeven, manen en op het voorhoofd een schroefvormige hoorn. De eenhoorn was het symbool van reinheid en kracht, die zich slechts door een reine maagd liet vangen en in wier schoot hij vol vertrouwen wegkroop, waarna hij door jagers werd gevangen en moest sterven. Later werd dit ook wel gezien als symbool van de ontvangenis van Christus door de maagd Maria, alsook de latere kruisdood. De aartsengel Gabriël werd dan als de jager voorgesteld, die de “kostelijke eenhoorn” opdreef naar de maagd, bijgestaan door de jachthonden Geloof, Hoop en Liefde.


2019/02/05 16:23

De doodskisten fabriek

Doodkistenfabriek

Het pand op de hoek van de Paternosterstraat en de Lievevrouwestraat moet eens een doodkistenfabriek geweest zijn. Er wordt verteld dat eens tijdens de overstroming van 1916 de kisten uit de fabriek door de straten dobberden. Dit pand, gebouwd in 1891 (architect Herman Kroes) en gerestaureerd in 2013, na afbraak van een vorig pand, is het enige pand in de Paternosterstraat dat in 1929 gespaard werd, toen de Markthal gebouwd werd, die inmiddels ook al weer verdwenen is. Uit oude documenten is gebleken dat al in 1513 op deze plaats een pand heeft gestaan.


2019/02/05 16:23

Dubbelbrouwerij

Voorheen De Kroon Voorheen De Eenhoorn

Links stond de vroegere dubbele bierbrouwerij “De Eenhoorn / De Kroon”. De Eenhoorn was gevestigd in de panden waarin nu het Italiaanse restaurant “San Giorgio” (= Sint Joris) en de tweedehands fietsenhandel “De kromme spaak” zitten. De Kroon zat in het dubbele pakhuis daarnaast. In de kelder bevonden zich achter de voorgevel enkele wellen met heel goed water. Nu nog is de kelder van dit gebouw aan de Krommestraatkant vochtig, terwijl het deel dat aan de gracht grenst kurkdroog is. Het jaartal 1663 geeft het jaar aan, waarin de toenmalige eigenaar in de voorgevel (Krommestraat) een kroon liet aanbrengen. Deze kroon is er nog steeds.

De deur aan de grachtkant is vroeger gebruikt voor het transport van goederen over het water van de Langegracht.

In 1320 gingen de bierbrouwers over op het gebruik van hop in plaats van gruit (kruidenmengsel met daarin vooral de moerasplant gagel) Hop geeft het bier een bittere smaak zoals het nu smaakt. Hop houdt het bier langer houdbaar. Het Amersfoortse hopbier werd in korte tijd populair in heel Midden Nederland. Mensen dronken in die tijd 1 tot 2 liter bier per dag. Er waren nauwelijks andere dranken te krijgen, wijn was alleen voor de rijken.

De Amersfoortse brouwers behoorden tot de voorhoede van deze bierrevolutie. Ze waren hofleverancier en stuurden 500 vaten bier per jaar naar de bisschop van Utrecht Ook de hoogste adel van Holland waren grootgebruikers van het Amersfoortse bier. Het was ook niet raar dat bierbrouwen aan de Eem een bloeiende bedrijfstak werd. In Eemland werd volop haver en gerst geteeld, die de belangrijkste brouwgranen waren. Tevens voerden de Veluwse beken vers en zoet water aan. Verordeningen van het stadsbestuur van Amersfoort voorzagen erin dat er geen viezigheid in het grachtwater tussen de Sint Jorisbrug en de Ketelaarsbrug terecht kwam.


2019/02/05 16:23

Brouwerij het Anker

Voorheen Het Anker

Direct voorbij het voetgangersbruggetje staat rechts de vroegere bierbrouwerij “Het Anker”. Let op de muurankers in de vorm van een anker. Tot het begin van de twintigste eeuw had dit huis een prachtige trapgevel, die helaas verdwenen is.


2019/02/05 16:23





Engel op het potje

Wateruitloop: Engel op de Pot

De wateruitloop ter hoogte van het pand Langegracht 11 stelt voor een engel op een pot. Dit beeldje herinnert aan een vroeger café “De Engel”.

Overigens was de plaats in de kademuur zeer passend. Tot eind 2017 was hier het Archeologisch Centrum gevestigd. Archeologen zetten immers met heel veel engelengeduld, van gevonden scherven potjes in elkaar.




2019/02/05 16:23




Zichtlijn onze lieve vrouwe toren - Sint Joris kerk

Als men op het bruggetje staat dat gepasseerd wordt vlak voor het einde van de rondvaart kan men zowel de toren van de Joriskerk als de Onze-Lieve-Vrouwetoren zien (zichtlijn).

2019/02/05 16:23

Bronzen Plaquette

De bronzen plaquette (is géén wateruitloop!) rechts in de kademuur herinnert aan de vis die vroeger in de vismarkt) werd verhandeld. Deze plaquette is in de muur verzonken, om onze boten ruimte te geven elkaar op dit smalle gedeelte te passeren.

Hier eindigt de West en Oostroute.

2019/02/05 16:23
  • oostroute/beschrijving_oostroute.txt
  • Laatst gewijzigd: 2019/04/11 15:44
  • door berth