Brandgang

De opstapsteiger ligt aan het einde van de brandgang, waar in vroeger tijden met emmertjes, water uit de gracht werd gehaald, als er in de stad, bijvoorbeeld op de Hof, brand was. Deze emmers werden dan van hand tot hand doorgegeven, via een soort menselijke ketting tot aan de brandhaard. Daarbij ging natuurlijk een groot deel van het water verloren. Veel effect zal deze manier van blussen dan ook niet gehad hebben.

Links, op het pand van Zara, is in 2009 een kunstwerk van Theo van der Hoeven aangebracht met de routes van Waterlijn. Het woord gracht in Lange- en Kortegracht is afgeleid van “graft”, een woord dat in verband staat met “graven”. Deze beide grachten zijn begin 13e eeuw gegraven. Dat bleek tijdens opgravingen in 1999, vóór de bouw van het winkelcentrum “Het Drakennest”. De archeologen hebben uit de loop van de aardlagen afgeleid, dat er sprake was van een gegraven waterloop

2019/02/05 16:23

Vrouw van de boterkelder

Vlak voor de overkluizing zien we rechts een wateruitloop, voorstellende “De vrouw van de boterkelder”. Vroeger moet hier een soort winkel zijn geweest, waar men boter verkocht. (Deze wateruitloop is de eerste die we tegenkomen tijdens de vaart. De uitlopen dienen om het teveel aan regenwater van de straten af te voeren naar de grachten. Dat gebeurt alleen bij zeer zware regenval.

De beeldjes hebben allemaal te maken met de historie van Amersfoort. Ze zijn vervaardigd door de Amersfoortse beeldhouwer Ton Mooy).

2019/02/05 16:23

Nissen onder de overkluizing

De gangen in de wanden onder de brug, die nu dichtgemetseld zijn, gaven vroeger toegang tot opslagkelders van de panden in de Langestraat. Deze toegangen zijn in verband met instortingsgevaar dichtgemetseld. Heel veel vervoer vond vroeger plaats via het water. Dat was vaak gemakkelijker dan het vervoer over de nog niet verharde straten. Later komen we hiervan nog een voorbeeld tegen bij de voormalige bierbrouwerij ”De Kroon”.

De vlinders, die op de dwarsbalk en aan de linkermuur zijn aangebracht, zijn een herinnering aan de vlinderactie van “Waterlijn” in 2001. Toen hebben de schippers bij mensen die een tuin aan de gracht hebben, planten gebracht die vlinders aantrekken, om zo te proberen de vlinderstand in de stad te verhogen.

2019/02/05 16:23

Vismarkt

De vishal op de overkluizing werd in 1657 op deze plaats gebouwd en in 1868 verplaatst naar het Onze Lieve Vrouwe Kerkhof. In 1987 is hij teruggebracht naar de oorspronkelijke plek. De vis werd vanaf de vroegere Zuiderzee via de Eem en de grachten aangevoerd. Onder de vishal zijn de stenen visbanken nog aanwezig. Een op de overkluizing staande espressobar maakt bij mooi weer van deze banken gebruik. Ze dienen dan als tafels.

In de vloer van de vishal zijn tegels aangebracht, waarop een vis is afgebeeld. Alle vissen zwemmen de zelfde richting. Op één na. Grapje van de bedenker

2019/02/05 16:23

Na de overkluizing

De waterafvoer in de kademuur na de overkluizing stelt de zeer jonge Piet Mondriaan voor in zijn kinderwagen. Kijkend over de rand ziet hij tot zijn verbazing dat het voertuig vierkante wielen heeft. Volgens de beeldhouwer zou dat wel eens de aanleiding geweest kunnen zijn voor de vormen die Mondriaan in zijn latere werk gebruikte.

2019/02/05 16:23

Mondriaanhuis

In dit huis is op 7 maart 1872 de beroemde schilder Piet Mondriaan geboren. (Overleden in 1944 in New York).

Zijn vader was hoofd van een christelijke school, die in hetzelfde gebouw was gehuisvest. Nu is in het gebouw een klein museum gevestigd met bijzondere informatie over Mondriaan en zijn tijdgenoten. Ook is het Parijse atelier van Mondriaan hier op ware grootte nagebouwd. Op 8 maart 2017 is het vernieuwde Mondriaanhuis heropend. In de nieuwe audiovisuele intrductiezaal en in de New York zaal wordt het leven en de ontwikkeling van de schilder op een bijzondere wijze gepresenteerd


audiovisuelle introductiezaalNew York





Het telraam aan het hek is het Mondriaan Monument vervaardigd door Frank Halmans (onthuld op 7 maart 2015).


telraam


klik hier voor verdere verdieping Mondriaanhuis


2019/02/05 16:23

Geboortehuis Johan van Oldebarnevelt

De steeg links heet de Oldenbarneveltsteeg, genoemd naar de familie Van Oldenbarnevelt. Een bekend lid van deze familie was Johan van Oldenbarnevelt die ergens in Amersfoort is geboren

2019/02/05 16:23

Die ringen brouwerij

Rechts, op de plaats waar nu de huizen met de nummers 15, 17 en 19 staan, op de hoek van de Drieringensteeg en de Kortegracht, heeft de oorspronkelijke bierbrouwerij “De Drie Ringen” gestaan.

In 1989 heeft men aan het Spui een nieuwe bierbrouwerij gesticht met dezelfde naam, als herinnering aan het feit, dat Amersfoort in de middeleeuwen een zeer belangrijke bierstad was.

2019/02/05 16:23

Juffer met het tasje

Juffer met het tasje

Rechts in de kademuur zit de derde waterafvoer, een ”Juffer met tasje”. Deze afbeelding heeft te maken met het feit dat het stuk grond waarop de synagoge staat “Juffersgat” wordt genoemd, naar de beide zusters Drakenburg (Sophia en Emerantia), die de vroegere eigenaressen waren van de grond.

Het gebouwtje op de hoek van de Drieringensteeg draagt de naam “’t Juffersgat” (zie ook synagoge)

2019/02/05 16:23




Synagoge

Rechts, aan de Drieringensteeg, staat de synagoge, gebouwd op een stuk grond dat “Het Juffersgat” heet (zie ook juffer_met_het_tasje). De bouw begon in 1726 en de synagoge werd op 8 februari 1727 in gebruik genomen. De Joodse gemeente betaalde voor het terrein met gebouwen 1.300 gulden.

Deze synagoge is, net als de Portugese Synagoge in Amsterdam, gebouwd met de lengteas zuidoost in de richting van Jeruzalem. Dat andere synagogen niet exact in de richting van Jeruzalem zijn gebouwd, heeft mogelijk te maken met de aanwezigheid van andere gebouwen in de omgeving, die daarvoor een belemmering vormden. Die synagogen zijn oost west gebouwd.

De beide gebouwtjes langs de straat behoorden ook tot de synagoge. In het rechter werden vanaf 1908 (tot 1960) overledenen gewassen. Daarom werden in 1908 de ramen dichtgemetseld. Dit gebouwtje deed ook dienst als “wintersjoel”, als het te koud was om de grote sjoel te verwarmen. Ook werd hier joodse les gegeven aan kinderen. (zie ook punt 8) Achter de synagoge, gezien vanaf de gracht, lag het Mikwe (= ritueel bad). Onlangs is dit bij een verbouwing teruggevonden. De Amersfoortse synagoge is nog steeds in gebruik. De joodse gemeente telt nog zo’n 60 tot 80 actieve leden.

Rechts, net voor de brug, de Jorisbrug, zien we de vierde wateruitloop, een zingende rabbijn voorstellende, met een thorarol in zijn hand.

2019/02/05 16:23




Groot Tinnenburg

Klik hier voor het nieuwe verhaal Groot Tinnenburg nieuw_verhaal_groot_tinnenburg Groot Tinnenburg

Links, net voorbij de brug, staat het huis Groot Tinnenburg. Dit is een versterkt muurhuis, gebouwd in de eerste stadsmuur, waarvan de bouw begonnen is omstreeks 1300, en die op deze plaats heeft gelegen. Het huis Tinnenburg is gebouwd in de 14e eeuw. Het wordt voor het eerst genoemd in een document uit 1414, waarin sprake is van een “hofstede daer tynnenborch op staet ……. en deel uitmakende van de stadsmuur”. (A.van Engelenhoven: Middeleeuwse huizen in Amersfoort, blz. 30 en 31). Vanuit dit huis werd de toegang tot de stad via het water in de gaten gehouden. Aan de rechterkant heeft het huis Rommelenburg gestaan. Waarschijnlijk is hier een waterpoort geweest.

Ovale raampje Het huis Tinnenburg heeft heel dikke muren, wat te zien is aan het ovale raampje, waar het glas wel 50 centimeter naar binnen ligt.

Rode Beuk

In de tuin van het huis staat een 23 meter hoge beuk uit 1900 en heeft een doorsnede van 80 cm. Er wordt wel verteld dat aanzienlijke families als teken van hun welstand, een rode beuk in hun tuin plantten. Men had geld genoeg om de groente elders kopen, want onder zo’n beuk groeit bijna niets.

2019/02/05 16:23




Huis met de paarse ruitjes

Huis met de Paarse Ruitjes

Het huis van Benjamin Cohen. Omstreeks 1775 liet Benjamin Cohen, een rijke joodse tabaks-, graanhandelaar en bankier, die tevens een verdienstelijk amateur-wiskundige was, een aan de Zuidsingel staand huis verbouwen, volgens de toen heersende mode.

Lang heeft men gedacht dat hier een geheel nieuw huis was gebouwd. Echter eind 2015 is er in de National Gallery of Victoria (Australië) een schilderij van Jan Ekels de Oude (1724-1780) ontdekt, waarop het pand vóór de verbouwing staat afgebeeld. Hieruit valt op te maken dat er een verdieping opgezet is en een hardstenen gevel voor geplaatst is. Verder zijn de raampartijen aangepast aan de toen geldende mode.

Het huis staat nu in Amersfoort bekend als het huis met de paarse ruiten. Lang heeft men niet geweten, hoe het zat met die ruiten. Later ontdekte men dat de paarse kleur is ontstaan door inwerking van het licht. In het verleden heeft men getracht zuiver blank glas te maken, met wisselend succes. Eén van de middelen die werden toegevoegd om het glas te ontkleuren was mangaan. Hierdoor verkreeg men een blank glas, dat echter vrij kostbaar was. Glas met mangaan verkleurt echter onder invloed van zonlicht en krijgt dan een paarse kleur. Het gedeelte van de ruiten dat in de sponningen zit, is nog helder. De lichtst gekleurde ruiten, vooral op de eerste verdieping en in de zijgevel te zien, zijn de originele. De donkerpaarse ruitjes zijn probeersels geweest. Wanneer een ruitje brak wilde men dat vervangen door een ander paars ruitje. Men heeft echter de juiste kleur niet kunnen krijgen.

Stadhouder Willem V

In dit huis heeft stadhouder Willem V in 1787 enige tijd gewoond, toen hij Den Haag moest verlaten door moeilijkheden met de Patriotten. Benjamin was intussen weer in Amsterdam gaan wonen en stelde zijn Amersfoortse woning aan de prins ter beschikking. Benjamin was nogal oranjegezind. Hij heeft de stadhouder regelmatig van geld voorzien om zijn leger te kunnen betalen. Bij zijn vertrek uit Amersfoort schonk de prins als dank een portret van zichzelf en een staatsiegewaad van zijn vrouw, Wilhelmina van Pruisen. Van dit kledingstuk heeft men een voorhang gemaakt voor de synagoge. Nu hangt het schilderij in Museum Flehite en de voorhang is daar in depot.

Het huis heeft een plat dak, waarop voor het loofhuttenfeest de loofhut werd gebouwd. Het dak van een loofhut moet gemaakt zijn van producten van de bodem: twijgen, stro, hooi en riet. Los of in de vorm van matten gevlochten. De plaats was zo gekozen, dat men door de dode takken en de bladeren heen de hemel kon zien, dus niet om dichter bij de hemel te zijn. In de tuin zouden levende bomen hun takken boven de loofhut kunnen uitstrekken en dat is niet toegestaan.

Wapen Kardinaal de Jong

Sinds 1843 is het huis in gebruik als klooster voor de Congregatie van de Zusters van Onze Lieve Vrouw van Amersfoort. Het is het enige nog Amersfoort gelegen klooster. Van 1951 tot 1955 heeft kardinaal De Jong hier gewoond. Hij was hier komen wonen omdat hij ziek was. Na zijn overlijden in 1955 heeft men boven de voordeur het wapen van de kardinaal aangebracht. Onder het wapen staat zijn wapenspreuk “Dominus mihi Adjutor” (De Heer is mijn Helper). Het maantje in het wapen komt ook voor in het wapen van de gemeente Ameland, het eiland waar de kardinaal in 1885 in het plaatsje Nes is geboren. Boven het wapen ziet men een bronzen kardinaalshoed met aan weerszijden 15 kwastjes, die de rang van kardinaal aangeven.

Uitbouw Toiletten

Aan de zijgevel van het pand bevinden zich in de uitbouw drie toiletten, waaruit mag blijken, dat Cohen zijn tijd ver vooruit was. (Het personeel dat in het souterrain woonde, moest waarschijnlijk gebruik maken van een toiletvoorziening achter in de tuin). Naast de uitbouw bevinden zich een aantal ogen en een haak in de muur. Er wordt verteld dat zich op deze plaats een bel bevond, waarmee leveranciers hun komst konden aankondigen (Vervoer over water!).

Rechts van de steiger staat een zuil waarop waarschijnlijk een gestileerde tabaksplant staat afgebeeld. Op de overige zuilen staat gestileerde lakense stof.

In de tuin van het klooster staat een amberboom. zie ook amberbomen Hierachter is de kapel zichtbaar.

2019/02/05 16:23

Monnikendam

Monnikendam. Deze waterpoort maakte deel uit van de tweede ommuring van de stad, die gebouwd is tussen 1388 en 1451. Deze poort zal omstreeks 1400 gebouwd zijn. Op deze plaats komt het water van een aantal beken, die op de Veluwe ontspringen, de stad binnen.

In de boog is nog de gleuf te zien, waarin zich vrijwel zeker een hek bevond, dat men kon neerlaten om de toegang tot de stad af te sluiten. Dat het geen balkenschot was valt af te leiden uit de constructie van de poort. Bij een dergelijk zwaar schot zouden ook tredmolens behoren en die kunnen hier niet geweest zijn. Er was geen ruimte voor. In het boek “Amersfoort binnen de poorten” staat op pagina 99 een afbeelding van Monnikendam, waarop duidelijk een hekwerk te zien is. Het poortgebouw is in 1997 gerestaureerd.

De naam Monnikendam heeft mogelijk te maken met het feit dat vlakbij, aan de overkant van wat nu de Stadsring is, het klooster Sint Andrieskamp lag, waar monniken woonden. Dit klooster is kort na 1400 gebouwd tussen de huidige Hendrik van Viandenstraat en de Sint Ansfridusstraat (zie ook punt 23).

Aan de buitenzijde van de poort geeft een grijs steentje aan tot hoe hoog hier het water reikte in januari 1916, het jaar waarin Amersfoort de laatste grote overstroming beleefde.

2019/02/05 16:23

Moeras cipres

Moerascipres

Weer onder de poort door zien we in de tuin links een bijna 30 meter hoge boom, een moerascipres geplant in 1830. Deze boomsoort is afkomstig uit het zuiden van de Verenigde Staten. De boom behoort tot familie van de coniferen. In de winter verliest de moerascipres zijn takjes met platte zachte naaldjes .

2019/02/05 16:23

Lakenfabriek

Lakenfabriek Zuidsingel. gebroeders Beaune  Overblijfsel lakenweverij

Links stond hier vroeger een lakenfabriek aan de Zuidsingel (1776-1789). Deze fabriek was opgericht door de gebroeders Beaune.

De gemeente steunde de oprichting, omdat men meende hier werklozen weer aan de slag te krijgen. Zoals uit de jaartallen blijkt, heeft de fabriek maar kort bestaan. Met de sluiting kwam een einde aan de periode, waarin Amersfoort een bloeiende lakenindustrie had (”Ach Lieve Tijd”, blz. 184).

De houten uitbouw tegenover de zijgevel van het huis met de paarse ruitjes is het enige overblijfsel van de lakenweverij.

Na de bocht naar links, de Zuidsingel op, zien we links een rij huizen met groene luiken. In deze huizen was de zojuist genoemde lakenfabriek gevestigd.

2019/02/05 16:23

De treurbeuk

Treurbeuk

Aan de overzijde staat een mooie treurbeuk. Deze boom is geplant in 1930

De treurbeuk is ontstaan doordat hij getroffen werd door een virusinfectie. De mensen vonden zo’n boom zo mooi, dat men hem is gaan kweken.

2019/02/05 16:23

Huis Bollenburg

Hollandse leeuw met Johan van Oldenbarnevelt Huis Bollenburg

Na de volgende brug staat rechts het Huis “Bollenburg”, bij de Amersfoorters ook bekend als “Het Huis van Oldenbarnevelt”. In 1549 kwam Johan van Oldenbarnevelt hier wonen met zijn ouders. In 1564 vertrok hij naar Den Haag om bij een advocaat te werken. In de volgende jaren studeerde hij rechten aan diverse buitenlandse universiteiten. In 1586 werd hij Raadpensionaris van Holland en Zeeland. Hiernaar verwijst het beeld van de leeuw op de Zuidsingel en het beeld van de student ‘Johan’ in de tuin van de Bollenburg. (Beide kunstwerken stammen uit 2010 en zijn gemaakt door Ingrid Mol).

Dit huis is een mooi voorbeeld van een muurhuis. Muurhuizen werden gebouwd op de plaats waar de eerste stadsmuur heeft gestaan. Deze werd na 1451 afgebroken, omdat in dat jaar de tweede muur klaar was. Toen de eerste stadsmuur er nog stond was er een dubbele gracht, gescheiden door een aarden wal met stekelstruiken (om het de vijand zo moeilijk mogelijk te maken de stad binnen te komen) Nadat de huizen gebouwd waren werd de binnengracht gedempt, zodat er ruimte voor een tuin vrijkwam.

Bijna alle muurhuizen staan met een brede voorgevel naar de straat gericht, omdat men weinig ruimte had om ver naar achteren door te bouwen. Muurhuizen zijn dan ook zeer ondiep, maar wel heel breed. Bollenburg is het breedste muurhuis van Amersfoort: de voorgevel meet 22 meter.

Later heeft de gemeente er het Stads Lint- en Spinhuis (1615-1642) gevestigd (afbeelding ”Zeven eeuwen Amersfoort”, blz. 55), waar arme kinderen, onder wie de weeskinderen uit het Burgerweeshuis, te werk werden gesteld. Deze kinderen gingen de brug over die in 1612 bij Bollenburg over de gracht werd geslagen. De straat die op de brug uitkomt, heet “Weeshuisgang”. (zie ook 24) In de Bollenburg hebben tijdens de tweede wereldoorlog onderduikers verborgen gezeten.

2019/02/05 16:23

Marienhof

Mariënhof Mariënhof

Links stond vroeger het klooster Mariënhof. Van 1472 tot 1547 verbleven hier de Ursulinen of Celzusteren. In 1547 vertrokken de laatste zeven zusters naar Armen de Poth. Daarna kwam het klooster in handen van Augustijner monniken uit Soest. Deze kloosterorde had al eerder in Amersfoort gewoond, namelijk in het klooster Sint Andrieskamp.

Dit klooster lag op een voor de stad Amersfoort gevaarlijke plek, namelijk net buiten de muren. Zo kon het gemakkelijk bezet worden door vijandelijke legers, zoals van de Geldersen. Daarom liet Amersfoort dit klooster afbreken. Toen het klooster Mariënhof (=de hof van Maria) in Soest door Maarten van Rossum verwoest werd, kwamen de monniken terug in Amersfoort en bouwden een nieuw Mariënhof, waarvan hoofdgebouw en kloostergangen nog bestaan. De gebouwen van Mariënhof hebben later diverse functies gehad.

Van 1940 tot 1949 werd er de jeugdherberg “Jong Amersfoort” in ondergebracht en nog later de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (R.O.B.) In 1887 werd de kapel van het voormalige klooster afgebroken en werd op die plaats een gereformeerde kerk gebouwd. De glas-in-loodramen zijn vanuit de boot nog te zien, evenals een kerkorgel. Het pand heeft nu een horecabestemming.

2019/02/05 16:23

Burgerweeshuis

Ingang Burgerweeshuis RoodZwart geklede wezen

Nadat in 1610 de laatste monnik was overleden, kreeg de stad in 1611 toestemming dit klooster ter beschikking te stellen van het al sinds 1590 op 't Zand bestaande weeshuis, dat behoefte had aan uitbreiding. Van het vroegere Burgerweeshuis aan de Zuidsingel bestaan nog de regentenkamer en het toegangspoortje. Boven dit poortje is een afbeelding aangebracht van twee wezen. De kinderen die in het weeshuis verbleven droegen tweekleurige kleding: de ene helft was rood, de andere zwart (afbeelding “Ach Lieve Tijd, blz. 140). De jongens droegen een gele “zeemse” broek met zwarte hoed en de meisjes een mutsje. In 1929 verhuisde het weeshuis naar de Ansfridusstraat. Hier vertrok de laatste wees drie jaar later. Vandaag nog worden kinderen in achterstandssituaties gesteund door de regenten van het weeshuis.

2019/02/05 16:23

Lommerd

Lommerd

Tegenover het vroegere weeshuis staat rechts een prachtig muurhuis, waarin vroeger de lommerd was gevestigd en later de Openbare Leeszaal en Bibliotheek (zie de letters “OLB“ in het hekwerk boven het bruggetje).

De naam lommerd verwijst naar de eerste exploitanten van banken van lening die afkomstig waren uit de Noord-Italiaanse regio Lombardije.

2019/02/05 16:23

Deviant voorheen muziekschool

Oude Muziekschool heden Deviant

Tot 2014 was de Amersfoortse muziekschool gevestigd in twee heel mooie muurhuizen, Waarvan men aanvankelijk dacht dat ze gebouwd waren in 1561. Nieuw onderzoek van de jaarringen van het hout van de kapconstructie heeft aangetoond dat de kap stamt uit 1390. ook het formaat van de baksteen toont aan dat de huizen ouder zijn dan gedacht. Ze zouden dus deel hebben uitgemaakt van de eerste stadsmuur.

Ook lijkt het of er een aantal ramen zijn dichtgemetseld. Mogelijk heeft dit te maken met het feit, dat er een tijd is geweest dat men belasting moest betalen naar de hoeveelheid glas die men in de gevel had. Glas was duur, dus wie veel glas had, was best in staat flink belasting te betalen. Sommigen metselden dan ramen dicht om de belasting niet te hoog te laten worden.

Overigens, stenen waren ook niet goedkoop. Het kwam dan ook vaak voor dat stenen na een sloop opnieuw gebruikt werden. Ook is er een periode geweest, dat de mensen die in Amersfoort gesetteld waren, settelgeld moesten betalen, een soort belasting, die geheven werd om er stenen voor de muren van te kopen. Mogelijk heeft de uitdrukking “een steentje bijdragen” hiermee te maken. Ook het woord “steenrijk” wijst er op dat stenen duur waren. Overigens is er ook een periode geweest in de geschiedenis van de stad, dat de geldboetes waren vervangen door stenenboetes, waarbij degenen die tot zo’n boete waren veroordeeld, de stenen zelf moesten gaan kopen en afleveren op de plaats waar die voor het bouwen van de stadsmuren nodig waren.

Het uitbouwtje in de tuin is mogelijk een vroeger botenhuisje geweest, dat gebouwd was tegen het huis in de binnenste van de twee grachten. Aan het pand van de muziekschool is ook heel goed te zien, dat muurhuizen dwars gebouwd werden. Trapgevels zie je dan ook soms aan de zijkant van de huizen.

2019/02/05 16:23

Paarde-kastanje en tweelingboom

Tweeling boom bestaande uit een eik en kastanjeboom Net voorbij de voormalige muziekschool staan rechts een paar prachtige paarde-kastanjes pal aan de rand van de kademuur (penwortels). Deze bomen worden regelmatig gecontroleerd om te voorkomen dat ze gevaar gaan opleveren. Even verder naar achteren staat een “tweelingboom”, bestaande uit een kastanje en een eik.

2019/02/05 16:23




Een na oudste stenen huis van Amersfoort

één na oudste stenen huis van Amersfoort

Vlak vóór de overkluizing staat rechts één van de oudste stenen huizen (1356) van Amersfoort. Ook dit pand zal deel hebben uitgemaakt van de eerste stadsmuur. Let op de drie verschillende gevels (trapgevel, klokgevel en Vlaamse gevel). In dit pand, met authentieke muurschilderingen, is boetiek Vanilia gevestigd.

Langestraat 9- Huis met sobere halsgevel bekroond door gebeeldhouwde kuif; aan de achterzijde trapgevel en uitgebouwde schoorsteen met tandingen. Aan de zijkant getrapgevelde dakkapel. In 1492 komt het perceel al in acten voor; het is dan het eerste huis in de Rode Torenstraat nu Langestraat. In 1938 is het huis gedeeltelijk vernieuwd; in 1960/61 is de voorgevel gerestaureerd.

2019/02/05 16:23




Overkluizing bestaande uit drie aan elkaar gebouwde bruggen

Sprengel met sluitsteen 1616

De overkluizing die nu volgt, bestaat uit drie aan elkaar gebouwde bruggen, met een totale lengte van 21 meter. De eerste brug draagt boven de doorgang het jaartal 1616, de middelste het jaartal 2000. Deze middelste brug was oorspronkelijk de oudste van het drietal, maar is in 1999 geheel herbouwd. Twee periscopen moeten het wandelaars in de Langestraat mogelijk maken te zien wat zich onder de brug afspeelt. De derde brug tenslotte stamt uit 1917.

Op de plaats van de overkluizing heeft vroeger de Roodetorenpoort gestaan, die een onderdeel vormde van de eerste stadsommuring. Van deze poort is niets meer terug te vinden. Bij de restauratie van de middelste brug heeft men in 1999 een baksteen gevonden die tot het fundament van de poort heeft behoord. De poort is in 1760 afgebroken.

2019/02/05 16:23

Sprengel

Heden Rembrandt

Op de brug van 1917 bevindt zich een sprengel. Dit was een installatie, bestaande uit emmers aan kettingen, om water uit de gracht te halen om de stoepen (en de zich hier vlakbij bevindende Var- kensmarkt!) te schrobben. Het was niet toegestaan voor het schrobben water uit de stadspompen te gebruiken. Ook werd het water gebruikt om branden te blussen en de was te spoelen en zelfs voor de bierbereiding haalde men mogelijk hier water uit de gracht voor de bierbrouwerij Het Klaverblad, die van de 17e tot de 19e eeuw aan de Varkensmarkt stond. Overigens heeft Rembrandt van Rijn van deze plek een pentekening gemaakt, die zich in het prentenkabinet van het Louvre in Parijs bevindt.


Hendrik Jan Wolter Klik hier voor verdiepingSprengel

2019/02/05 16:23

Geënte kastanjeboom

Geënte kastanjeboom

Onmiddellijk na de bebouwing links staat een geënte kastanjeboom, die rood bloeit, en daardoor heel weinig vruchten draagt. Bijen vliegen namelijk niet op rode bloesem. Dat de boom toch enkele vruchten draagt, kan te danken zijn aan bestuiving door vliegen. De ent is geplaatst op de stomp van een door blikseminslag beschadigde boom.

2019/02/05 16:23




Stam boomkunstenaar Jaap Hielema

Vier windstreken Rechts staat in de tuin de stam van een gekapte boom. De boomkunstenaar Jaap Hielema uit Soesterberg heeft hier een soort totempaal van gemaakt. De vier windrichtingen worden in de vorm van dieren verbeeld: de beer, de bizon, de adelaar en de wolf. Onder de dieren is een indiaan te zien die wijst naar café Boothill Saloon.

2019/02/05 16:23




Maria met het kindje jezus

Wateruitloop:Maria met kindje Jezus Wateruitloop: Maria met kindje Jezus op haar arm als gewone “volks”vrouw (Dus niet met een kroon of andere pracht en praal) die het handje van haar kind vasthoudt zodat de hond niet plots kan bijten

2019/02/05 16:23




Onze lieve vrouwetoren

OLV, 98 mtr en 33 cm

Tussen 1993 en 1996 gerestaureerd voor ± elf miljoen gulden. De toren is 98 meter en 33 centimeter hoog. Er wordt wel gezegd dat men niet hoger mocht bouwen, want dan zou hij hoger worden dan de Utrechtse Dom en dat wilde de bisschop van Utrecht niet hebben. Of dit waar is, is echter niet zeker. De toren is op twee na de hoogste kerktoren van Nederland. Alleen de Utrechtse Dom ( 112,32m) en de toren van de Nieuwe kerk in Delft ( 108,75m) zijn hoger. De bouwmeester van de toren was een zekere Jacob van den Borch, die zich mogelijk heeft laten beïnvloeden door de bouwmeesters van de Domtoren in Utrecht. Er zijn namelijk vrij veel overeenkomsten. De toren was omstreeks 1500 klaar.

De bouw ervan en van de bijbehorende kerk, was mogelijk geworden door het feit, dat Amersfoort na 1444 een bedevaartsoord werd. Dit was het gevolg van het vinden van een Mariabeeldje in de stadsgracht. Een beeldje waaraan wonderen werden toegeschreven. Het pijpaarden beeldje was door Geertje Arends, meisje uit de buurt van Nijkerk dat in het Agnietenklooster haar intrede wilde doen, bij de Kamperbuitenpoort in de stadsbuitengracht gegooid (een steen in de daar nog aanwezige oude stadsmuur herinnert aan deze gebeurtenis), omdat ze zich voor het simpele beeldje schaamde. Daar werd het gevonden door een Amersfoorts dienstmeisje, Margriete Albert Gijsensdochter. Deze ontdekte dat een voor het beeld aangestoken kaars wel drie keer zo lang brandde als normaal zou zijn geweest. Hier was dus sprake van een wonder! (Zie de wateruitloop bij nr. 35) Nadat het beeldje in de op het huidige Lieve Vrouwekerkhof staande kapel was geplaatst, kwamen vele pelgrims naar Amersfoort, die met hun geldelijke bijdragen de bouw van toren en kerk mogelijk maakten.

Ontploffing 1787

De kerk werd door een ontploffing op 2 augustus 1787 totaal verwoest, doordat een soldaat onvoorzichtig handelde in de nabijheid van de springstoffen die in de kerk lagen opgeslagen. Stadhouder Willem V verbleef toen enige tijd in Amersfoort, omdat hij door de patriotten uit Den Haag was verdreven. Hij had zijn leger meegenomen en de kerk in gebruik genomen als munitieopslagplaats. De kerk is nooit meer opgebouwd. Omdat toren en kerk los van elkaar gebouwd waren, is de toren blijven staan.

X-Y-as

De toren is het kadastrale middelpunt van Nederland. Na het gereedkomen van de restauratie in 1996 is in de toren een kunstzinnige markering aangebracht om dit middelpunt aan te duiden. Buiten de toren zijn de X- en de Y-as, die elkaar in de toren kruisen in het plaveisel zichtbaar gemaakt.

Sinds 1 april 1997 hangen er in de toren twee carillons, het oude Hemony-carillon en een modern, gebouwd door de firma Eysbouts uit Asten. Met de 93 klokken, die nu aanwezig zijn kan elke gewenste muziek ten gehore gebracht worden. In 2000 heeft men bovendien nog zeven luiklokken, een zogenaamd zevengelui, aangebracht, waardoor het totaal aantal klokken in de toren nu honderd is. Er is nu een klokkenluidersgilde, dat bij bijzondere gelegenheden de klokken luidt.

2019/02/05 16:23




Huis met voordeur aan de grachtkant

Enige huis met deur aan grachtkant Het woonhuis rechts is het enige huis aan de binnenkant van de gracht, dat zijn voordeur aan de grachtkant heeft.

Smalste huisje van Amersfoort Net voorbij de brug die naar dit huis leidt, staat links het smalste huisje van Amersfoort (Westsingel nr. 27).

2019/02/05 16:23




Nieuwbouw op de plaats van de vroegere katholieke jongensschool

Ontwerp Jo Crepain Tegenover dit huisje staan rechts tien nieuwe herenhuizen op de plaats waar tot 1996 een rooms-katholieke jongensschool en een drukkerij stonden. Ook deze huizen zijn, evenals muurhuizen evenwijdig aan de gracht gebouwd. Er wordt wel gezegd, dat de architect, de Belg Jo Crepain, met de grote ramen in de huizen de herinnering aan die school wilde levend houden. Ook komen in de gevels van de huizen en de woontorens de kleuren van de OLV-toren terug. Overigens doen de grijze woontorens bij de Hellebrug, waarin een tiental appartementen zijn ondergebracht, denken aan een stadspoort. Er wordt hier al gesproken over “Hellepoort”. Er heeft echter nooit op deze plaats een poort gestaan.

2019/02/05 16:23




Wateruitloop Magriete Albert Gijsensdochter

Stadspomp

Wateruitloop: Margriet Albert Gijzensdochter Wateruitloop: Margriet Albert Gijsensdochter, die in 1444 bij de Kamperbuitenpoort het Mariabeeldje uit de gracht heeft “gevist”.

Links staat de enig overgebleven stadspomp van Amersfoort. Eigenlijk is hier sprake van een wel. Er zit namelijk geen zwengel aan.

2019/02/05 16:23






Hellebrug

Helhond Bollebrug of Hellebrug

De Bollebrug of Hellebrug. Ten onrechte denkt men bij het woord “hel” aan een niet zo prettig oord. De Amersfoortse kunstenaar Ton Mooy, heeft in de wand van de brug Cerberus, de hellehond die in de Griekse mythologie de hel bewaakte, afgebeeld. Weliswaar met één kop, terwijl hij er eigenlijk drie had. Mogelijk betekent “hel” “hoog”, maar het is ook mogelijk dat het woord afkomstig is van “heilig”. Vroeger liep hier vlakbij “theijlig graffgen”, wat “’t heilig grachtje” betekende. Dit is later verbasterd tot “Hellegracht”. Op de plaats waar dat grachtje was, loopt nu de “Hellestraat”.

2019/02/05 16:23




Nieuwe stadhuis

Stadhuis

Alle gebouwen links, voorbij de brug, behoren tot het Amersfoortse stadhuis. Het eigenlijke stadhuis staat achter deze gebouwen. Op de hoek zit het GGZ Centraal. Een van de nieuwe gevels is op_vlucht). (voorover hellend) zo verwijzend naar een 17 eeuwse bouwwijze.

2019/02/05 16:23




Derde stadhuis

Ingang Oude Stadhuis Oude Stadhuis

Het vroegere woonhuis van Abraham Cohen, zoon van Benjamin Cohen, een rijke bankier en tabakshandelaar, die aan de Zuidsingel “het Huis met de paarse ruitjes” liet verbouwen. (zie 13). Het huis aan de Westsingel is gebouwd tussen 1780 en 1782. Cohen heeft maar kort in het huis gewoond. In 1804 werd het aan het rijk verkocht, dat het in gebruik nam als wervingsbureau voor militairen. In 1816 huurde de gemeente het gebouw voor fl. 500,– per jaar, waarna het in 1818 als stadhuis in gebruik werd genomen. Het werd het voorlaatste stadhuis.

In 1829 kocht de gemeente het gebouw voor fl. 12.000,–. In 1904 werd het aan de linkerzijde uitgebreid door W.H.Kam. (Let op de vorm van de ramen van deze uitbreiding. Die is hetzelfde als van het oorspronkelijke gebouw). In dit oorspronkelijke gebouw heeft men enige jaren geleden twee prachtige trouwzalen ingericht, waarvan één in de vroegere raadzaal. In 1974 werd het nieuwe stadhuis in gebruik genomen, maar de moderne raadzalen in dat gebouw spraken de trouwlustigen absoluut niet aan, waardoor vele Amersfoorters buiten de stad in het huwelijk traden. Amersfoort heeft in de loop van zijn geschiedenis een paar stadhuizen gehad: Zo stond er tussen 1536 en 1818 een stadhuis op de Hof.

2019/02/05 16:23




Eerste gymnasium

Minerva, Pallas van Athene Minerva, Pallas van Athene

Het gebouw op Westsingel 45, gebouwd in 1880 door architect W.H.Kam, huisvestte van 1882 tot 1922 het vroegere gymnasium. In de gevel is het beeld aangebracht van Pallas Athene, ook wel Minerva genoemd. Zij was de godin van de wijsheid. Tot ongeveer 1900 waren op het gymnasium alleen jongens uit welgestelde kringen leerling, pas daarna werden ook meisjes toegelaten, maar die moesten wel een aanvraag tot toelating indienen. (“Amersfoort zoals het was, blz. 252 - 254”)

Herman Gorter

In dit gebouw heeft de dichter Herman Gorter, die bekend is geworden door het zeer lange gedicht “Mei”, van 1890 tot september 1893 als leraar klassieke talen gewerkt. De eerste regels van het gedicht “Mei” luiden als volgt:

Een nieuwe lente en een nieuw geluid,
Ik wil dat dit lied klinkt als het gefluit,
Dat ik vaak hoorde voor een zomernacht,
In een oud stadje, langs de watergracht.


Er wordt wel gezegd, dat dit oude stadje Amersfoort was. Maar Gorter had zijn “Mei” net gepubliceerd voor hij in Amersfoort benoemd werd. Toch kan de bewering wel waar zijn, want in de zomer van 1887 had hij al een week of zes gelogeerd in een klein huisje aan de rand van het buiten Zandbergen, waar de vader van zijn vriend Pim Scheltema de leiding had van een opvoedingsgesticht. Hij was toen volop aan “Mei” bezig, een aantal fragmenten van het gedicht zijn hier geconcipieerd.“ (“Querido's letterkundige reisgids van Nederland”, blz. 181, 182)

2019/02/05 16:23




Observanten klooster

Observantenklooster heden

Observantenklooster jaren terug

Het Observantenklooster. Een in 1472 gesticht klooster van Franciscaner monniken of minderbroeders. Deze monniken werden “Observanten” genoemd, omdat zij de regels van hun kloosterorde zeer streng observeerden (= in acht namen).

Na een brand in 1495 werd een nieuw gebouw opgetrokken, waarvan het hoofdgebouw nu nog op de hoek van de Westsingel staat. Bisschop David van Bourgondië heeft hier in 1483 nog enige tijd gevangen gezeten. Hij las zijn brevier in de Hof (= tuin) van het klooster. Vandaar dat de straat rechts van het gebouw nu nog “Achter Davidshof” heet. (N.B. Tegenwoordig wordt het hele parkeerterrein ook “Achter Davidshof” genoemd)

Na de hervorming heeft het gebouw vele functies gehad. Zo werd het in de 16e eeuw schuttersdoelen. Later is uit de kantine van die doelen het belangrijkste logement van de stad ontstaan, waar hoge gasten logeerden, o.a. tsaar Peter de Grote.

Nog later werd er een artillerie- en genieschool in gevestigd. Verder een “werkhuis ter weeringe van de Bedelarij”, een kazerne, een brandweerkazerne, gemeentelijke werkplaatsen en in 1982 de Gemeentelijke Sociale Dienst en het Gemeentearchief.

Nu is er het Stadscafé “De Observant” gevestigd.

Sinds januari 2018 is in de panden 45 en 46 het Centrum voor Archeologie gevestigd, dat eerder aan de Langegracht gehuisvest was. De restauratie- en expositieruimten zijn elke woensdagmiddag van 14.00 uur tot 16.30 uur opengesteld voor publiek.

Klik hier voor verdieping over Archeologische dienst

2019/02/05 16:23




St. Pieter en Blokland gasthuis

Mannenzaal Levende Historie Mannezaal Bedstee

In het begin van de 20e eeuw werd het huidige Sint Pieters- en Bloklandsgasthuis gebouwd, waarvoor de vrouwenzaal (zie 43) en het regentenhuis en het huis van de binnenvader en -moeder (zie 43) werden afgebroken, om plaats te maken voor de nieuwbouw. Dankzij ingrijpen van de bekende rijksbouwmeester P.J.H. Cuijpers werd voorkomen dat ook de kapel en de mannenzaal werden gesloopt. De mannenzaal is tot en met 1907 in gebruik geweest.

Tijdens de maanden juli en augustus wordt door een aantal mensen in de zaal de situatie van 1907 nagebootst (levende geschiedenis), waardoor men een goede indruk kan krijgen van de omstandigheden waaronder bejaarden aan het begin van de 20ste eeuw in verzorgingshuizen leefden.

De bewoners zijn naar een nieuwbouwcomplex in de wijk Vathorst verhuisd. Het oude pand is tot verpleeghuis verbouwd.

Kapel en Mannenzaal van het voormalige Sint Pieters- en Blok­landsgasthuis. Aanvankelijk een ziekenhuis, later een bejaardenhuis. Al omstreeks 1400 stonden op deze plaats gebouwen van het gasthuis, dat toen nog alleen Sint Pietersgasthuis heette. Omstreeks 1500 werd de nu nog bestaande kapel gebouwd, waaraan twee zalen, een mannen- en een vrouwenzaal, werden vast gebouwd. De mannenzaal werd haaks op de kapel gebouwd, terwijl de vrouwenzaal links van de kapel stond, evenwijdig aan de straat. Nog verder naar links stond het huis van de binnenvader en -moeder en een huis voor de regenten. Men kon in het gasthuis worden opgenomen, als men al zijn bezittingen af­stond. In ruil daarvoor mocht men de rest van zijn leven in het gasthuis verblijven, waar men verzorgd werd. Men werd “kostkoper”. In de 19e eeuw werden de bewoners “gastelingen” genoemd. (Toen is ook het “kostkoperschap” afgeschaft.) In 1804 kwam een fusie tot stand met het Bloklandsgasthuis, dat in de Langestraat stond. Vanaf toen had het gasthuis zijn dubbele naam.

2019/02/05 16:23




Het museum Flehite

Museum Flehite

Het Museum Flehite is sinds 1898 gehuisvest in drie muurhuizen. De gevel is toen door architect H.Kroes in Neo-Hollandse Renaissancestijl uitgevoerd, waarbij twee uitbouwtjes aan de singelkant werden aangebracht. Het gebouw geeft de indruk uit de 17de eeuw te stammen. Flehite was de naam van de gouw (=soort provincie) uit de tijd van Karel de Grote, waarin Amersfoort lag. De betekenis van de naam is niet helemaal duidelijk. “Fle” zou “water” kunnen betekenen (Denk aan Flevoland). De naam luidde aanvankelijk “Flethite”, maar bij het overschrijven van een document heeft eens een ambtenaar de “t” vergeten.

Klik hier voor verdieping Flehite

2019/02/05 16:23




Croontjesbrug

Zicht Koppelpoort Hoe heet de brug ook alweer Croontjesbrug

Links de Croontjesbrug, in 1994 gebouwd naar een hedendaags ontwerp geïnspireerd door een afbeelding van de eerste brug (gebouwd in 1654). Deze eerste brug is vermoedelijk (mede) ontworpen door Jacob van Campen, die bekend is geworden door de bouw van het stadhuis op de Dam in Amsterdam, het huidige koninklijk paleis. Van Campen, die in 1626 van zijn moeder het landgoed Randenbroek erfde en toen in Amersfoort kwam wonen, ligt in de Sint Joriskerk op de Hof begraven. De naam “Croontjesbrug” staat in verband met de vroegere naam van het op de hoek gelegen café-restaurant. Overigens heette het café omstreeks 1900 “De Turfton”. Hier konden de Amersfoorters hun turven kopen.

Onder de brug door kijkend is, voorbij het sluisje, de Koppelpoort te zien, een uniek bouwwerk. Het is namelijk de enige gecombineerde land- en waterpoort in Nederland.

2019/02/05 16:23




't Zand

Begin straat 't Zand

De straat links heet ’t Zand. Deze straat was oorspronkelijk een deel van de eerste stadsgracht. In de zeventiende eeuw heeft men dit gedeelte gedempt met zand, om zo de boeren uit de omgeving de gelegenheid te geven hun karren te parkeren, waarmee ze producten naar de stad brachten.

2019/02/05 16:23




St. Aegtenkapel

St. Aegtenkapel De Sint Aegtenkapel, gebouwd in 1410, is een overblijfsel van een klooster dat achter de kapel stond. Het klooster is in 1579 verdwenen. De kapel was oorspronkelijk een dubbelkerk. Boven was een soort balkon, waar de nonnen uit het klooster plaatsnamen, terwijl het “gewone volk” beneden dezelfde mis kon bijwonen, zonder dat het de nonnen kon aanschouwen.

Later heeft de kapel diverse andere functies gehad: turfpakhuis, bombazijn- en tabaksdepot, bibliotheek voor militairen en veilinghuis. Van 1969 tot 1972 is de kapel gerestaureerd. Nu is de bovenkapel ingericht als muziekzaal voor kamermuziekconcerten.

2019/02/05 16:23




Ketelaarsbrug

Wateruitloop Doodgraver

De Ketelaarsbrug. De betekenis van de naam van deze brug is onduidelijk.

Direct achter de Ketelaarsbrug bevindt zich rechts een wateruitloop een doodgraver voorstellende, die een model van een doodkist toont. Dit beeldje verwijst naar het gebouwtje even verderop rechts, dat “De Doodkist” werd genoemd.











2019/02/05 16:23




Heksenbrug

Kleine Kerkje De Heksenbrug. Er wordt verteld dat op deze plaats vrouwen die van hekserij werden verdacht, in het water werden gegooid, om te onderzoeken of ze bleven drijven. Als dat het geval was, waren ze “te licht bevonden” en waren ze dus ook in staat op een bezemsteel door de lucht te vliegen. Het was heel begrijpelijk, dat vele vrouwen bleven drijven, want door het grote aantal rokken dat ze droegen, bleef onder die kledingstukken een luchtbel zitten. Er wordt verteld, dat sommige vrouwen stenen in hun rokken naaiden, om vooral maar niet te blijven drijven en zo schande over hun familie te brengen. Het is overigens twijfelachtig of de “waterproef” hier heeft plaatsgevonden. Bepaalde bronnen vermelden dat van hekserij verdachte personen naar Utrecht werden gebracht om daar aan de waterproef onderworpen te worden. Ons verhaal is echter te mooi om het zomaar terzijde te schuiven.

Links Havik

Links onder de Heksenbrug door zien we het Havik. Dit was oorspronkelijk de binnenhaven van Amersfoort. De naam is mogelijk een samentrekking van “Havenwijk”. Een andere mening is, dat de naam betekent “bocht in de Ha”, waarbij Ha dan een oude naam zou zijn voor de Eem. Het Havik is namelijk een meander van de Eem.


2019/02/05 16:23




Het kleine kerkje

Kleine Kerkje

Het Kleine Kerkje. (dus niet het witte kerkje!) Dit witte gebouwtje was vroeger een café, waar de zangers van de Elleboogkerk“ (zie 53) tijdens de -vaak zeer lange- preek van de priester een biertje kwamen drinken, wat natuurlijk niet mocht en waaraan een eind werd gemaakt, toen dat ontdekt werd.

2019/02/05 16:23




Elleboog kerk

Elleboogkerk

De Elleboogkerk, die officieel de naam droeg van “Kerk van Onze - Lieve - Vrouw ten Hemelopneming” is sinds de zestiger jaren van de 20ste eeuw niet meer als kerk in gebruik.

In het gebouw was, tot de brand op 22 oktober 2007, een museum gevestigd waar werken van de Amersfoortse kunstenaar Armando werden geëxposeerd. De Armando collectie is vanaf 2013 gevestigd in Museum Oud Amelisweerd (tussen Utrecht en Bunnik). Klik hier voor meer informatie over de Elleboogkerk

Welwater

Het water dat uit de pijp links komt is afkomstig van een wel. Deze wel bevindt zich in de straat “Vijver 7 tot 11”. Het water van wellen werd gebruikt voor het reinigen van de apparatuur, waarmee bier werd gebrouwen. Het water voor het bier zelf werd uit de grachten gehaald.

Welwater is een vorm van water dat vanzelf naar de oppervlakte welt. Het is afkomstig uit grondwater. Dat vele honderden jaren als regenwater in de Gelderse Vallei en de Utrechtse Heuvelrug is gevallen. En dat er al die tijd over kan doen om de 9 meter hoogte verschil tussen Amersfoort en de Geldersevallei en Utrechtse Heuvelrug te overbruggen.


2019/02/05 16:23




Eerste stadhuis Amersfoort

Tegenover de Elleboogkerk stond -volgens sommigen- het eerste stadhuis van Amersfoort in de Krommestraat, in de Middeleeuwen de hoofdstraat, dicht bij het Havik, waar de binnenhaven van de stad was. Het wordt genoemd in een document van 1396 en heeft dienst gedaan tot 1536, toen het stadhuis op de Hof in gebruik werd genomen.


2019/02/05 16:23




Bierbrouwerij de Lelie

Voorheen Brouwerij De Lelie

Op nummer 31 was vroeger gevestigd de bierbrouwerij “De Lelie”. Op het luik links van de voordeur is een Franse lelie te zien, terwijl achter dat luik een blauwe steen is ingemetseld, waarop dezelfde lelie staat.

Wateruitloop Laaf en Loos

Dit gedeelte van de Langegracht wordt ook wel de “Biergracht” genoemd omdat langs deze gracht veel bierbrouwerijen stonden. De wateruitloop “Drinkgelag” verwijst hiernaar.

Tot in de 17e eeuw was het bierbrouwersgilde het aanzienlijkste gilde van de stad. In 1614 werd door het brouwersgilde aan de Sint Joriskerk een gebrandschilderd raam aangeboden, waarop een versje stond, waaruit bleek dat de stad in de 16e en 17e eeuw in totaal ca. 350 brouwers had geteld (en niet, zoals wel eens wordt gezegd “brouwerijen” . Dat zou ook wel wat veel geweest zijn op een bevolking van ongeveer 5.000 zielen). Het gedichtje luidde:

Men sag wel eer in 't Amersfoortsche dal
Drie honderd en vijftig Brouwers leven
Maar die daar nu nog zijn in 't getal
Die hebben dit Glas alhier gegeven


Het genoemde raam is in 1795 verwijderd. Met zoveel brouwers zal er dus ook wel een groot aantal brouwerijen zijn geweest. Dat waren kleine bedrijfjes, huisbrouwerijtjes, die alleen maar bier maakten voor de eigen straat, buurt of familie. Toch is er ook Amersfoorts bier uitgevoerd, omdat de kwaliteit en de smaak bijzonder goed waren. In de 14de eeuw werd bier uitgevoerd naar Holland (o.a. Amsterdam), Gelre en zelfs Friesland. Dat in Amersfoort zoveel bier gebrouwen werd, heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat het water hier zeer geschikt was om er bier van te maken. Via putstoelen, een soort hijsinstallaties, haalde men het water uit het midden van de gracht, waarna het via houten goten naar de brouwerijen werd gevoerd. Ook zal wel gebruik gemaakt zijn van welwater. Amersfoort kent talrijke bronnen. Veel van de bierbrouwerijen lagen langs de Korte- en Langegracht. De ligging aan het water was praktisch voor de aanvoer van grondstoffen en de afvoer van het bier.

N.B. Op dit deel van de gracht heeft men een mooi gezicht op het bovenste gedeelte van de Onze-Lieve-Vrouwetoren en kan de anekdote van het Kindje Jezus op de arm van Maria worden verteld.

2019/02/05 16:23




Wateruitloop de posthoornblazer

Posthoorn blazer

De wateruitloop rechts, een posthoornblazer voorstellende, verwijst naar de brouwerij “De Posthoorn”, die op het adres Langegracht 23 gestaan heeft. Hoewel de naam dit zou suggereren was dit NIET de halteplaats van de postkoets!

2019/02/05 16:23




Wateruitloop de Eenhoorn

de Eenhoorn

De wateruitloop rechts stelt een maagd met een eenhoorn voor. Deze afbeelding is een verwijzing naar de vroegere brouwerij “De Eenhoorn”, die met de verderop links staande brouwerij “De Kroon” een dubbelbrouwerij vormde.

Een eenhoorn was een wit paard met gespleten hoeven, manen en op het voorhoofd een schroefvormige hoorn. De eenhoorn was het symbool van reinheid en kracht, die zich slechts door een reine maagd liet vangen en in wier schoot hij vol vertrouwen wegkroop, waarna hij door jagers werd gevangen en moest sterven. Later werd dit ook wel gezien als symbool van de ontvangenis van Christus door de maagd Maria, alsook de latere kruisdood. De aartsengel Gabriël werd dan als de jager voorgesteld, die de “kostelijke eenhoorn” opdreef naar de maagd, bijgestaan door de jachthonden Geloof, Hoop en Liefde.


2019/02/05 16:23




De doodskisten fabriek

Doodkistenfabriek

Het pand op de hoek van de Paternosterstraat en de Lievevrouwestraat moet eens een doodkistenfabriek geweest zijn. Er wordt verteld dat eens tijdens de overstroming van 1916 de kisten uit de fabriek door de straten dobberden. Dit pand, gebouwd in 1891 (architect Herman Kroes) en gerestaureerd in 2013, na afbraak van een vorig pand, is het enige pand in de Paternosterstraat dat in 1929 gespaard werd, toen de Markthal gebouwd werd, die inmiddels ook al weer verdwenen is. Uit oude documenten is gebleken dat al in 1513 op deze plaats een pand heeft gestaan.


2019/02/05 16:23




Dubbelbrouwerij

Voorheen De Kroon Voorheen De Eenhoorn

Links stond de vroegere dubbele bierbrouwerij “De Eenhoorn / De Kroon”. De Eenhoorn was gevestigd in de panden waarin nu het Italiaanse restaurant “San Giorgio” (= Sint Joris) en de tweedehands fietsenhandel “De kromme spaak” zitten. De Kroon zat in het dubbele pakhuis daarnaast. In de kelder bevonden zich achter de voorgevel enkele wellen met heel goed water. Nu nog is de kelder van dit gebouw aan de Krommestraatkant vochtig, terwijl het deel dat aan de gracht grenst kurkdroog is. Het jaartal 1663 geeft het jaar aan, waarin de toenmalige eigenaar in de voorgevel (Krommestraat) een kroon liet aanbrengen. Deze kroon is er nog steeds.

De deur aan de grachtkant is vroeger gebruikt voor het transport van goederen over het water van de Langegracht.

In 1320 gingen de bierbrouwers over op het gebruik van hop in plaats van gruit (kruidenmengsel met daarin vooral de moerasplant gagel) Hop geeft het bier een bittere smaak zoals het nu smaakt. Hop houdt het bier langer houdbaar. Het Amersfoortse hopbier werd in korte tijd populair in heel Midden Nederland. Mensen dronken in die tijd 1 tot 2 liter bier per dag. Er waren nauwelijks andere dranken te krijgen, wijn was alleen voor de rijken.

De Amersfoortse brouwers behoorden tot de voorhoede van deze bierrevolutie. Ze waren hofleverancier en stuurden 500 vaten bier per jaar naar de bisschop van Utrecht Ook de hoogste adel van Holland waren grootgebruikers van het Amersfoortse bier. Het was ook niet raar dat bierbrouwen aan de Eem een bloeiende bedrijfstak werd. In Eemland werd volop haver en gerst geteeld, die de belangrijkste brouwgranen waren. Tevens voerden de Veluwse beken vers en zoet water aan. Verordeningen van het stadsbestuur van Amersfoort voorzagen erin dat er geen viezigheid in het grachtwater tussen de Sint Jorisbrug en de Ketelaarsbrug terecht kwam.


2019/02/05 16:23




Brouwerij het Anker

Voorheen Het Anker

Direct voorbij het voetgangersbruggetje staat rechts de vroegere bierbrouwerij “Het Anker”. Let op de muurankers in de vorm van een anker. Tot het begin van de twintigste eeuw had dit huis een prachtige trapgevel, die helaas verdwenen is.


2019/02/05 16:23




Engel op het potje

Wateruitloop: Engel op de Pot

De wateruitloop ter hoogte van het pand Langegracht 11 stelt voor een engel op een pot. Dit beeldje herinnert aan een vroeger café “De Engel”.

Overigens was de plaats in de kademuur zeer passend. Tot eind 2017 was hier het Archeologisch Centrum gevestigd. Archeologen zetten immers met heel veel engelengeduld, van gevonden scherven potjes in elkaar.

2019/02/05 16:23




Zichtlijn onze lieve vrouwe toren - st. Joris kerk

Als men op het bruggetje staat dat gepasseerd wordt vlak voor het einde van de rondvaart kan men zowel de toren van de Joriskerk als de Onze-Lieve-Vrouwetoren zien (zichtlijn).

2019/02/05 16:23




Bronzen Plaquette

De bronzen plaquette (is géén wateruitloop!) rechts in de kademuur herinnert aan de vis die vroeger in de vismarkt) werd verhandeld. Deze plaquette is in de muur verzonken, om onze boten ruimte te geven elkaar op dit smalle gedeelte te passeren.

Hier eindigt de West en Oostroute.

2019/02/05 16:23
  • westroute/beschrijving_westroute.txt
  • Laatst gewijzigd: 2019/03/19 17:35
  • door berth